Lesvos oldies

Η  Γεωμορφολογία

Ο οικισμός της Πέτρας είναι κτισμένος πάνω σε αποσαθρωμένα ηφαιστειακά πετρώματα. Το μορφολογικό στοιχείο που κυριαρχεί στην ευρύτερη περιοχή είναι το όρος Λεπέτυμνος (968μ.), ένα από τα βασικά ηφαιστειακά κέντρα της Λέσβου.
Ο βράχος της Παναγίας στην Πέτρα σχηματίστηκε από την ανώτερη μονάδα λαβών. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν τις λάβες αυτές για την κατασκευή δαπέδων και στις εξωτερικές επενδύσεις των σπιτιών της περιοχής.
Το μάγμα, καθώς ανεβαίνει από το εσωτερικό της Γης προς την επιφάνεια, ακολουθεί μεγάλες ασυνέχειες στην δομή των πετρωμάτων. Στο σημείο όπου εξέρχεται στην επιφάνεια, σχηματίζει κωνοειδείς μορφές, τα ονομαζόμενα ηφαίστεια. Συνήθως όμως στην ευρύτερη έκταση του ηφαιστείου το μάγμα βρίσκει και άλλες διεξόδους προς την επιφάνεια σχηματίζοντας έτσι παρασιτικούς κώνους σαφώς μικρότερους από το κύριο ηφαίστειο. Μια τέτοια περίπτωση είναι κι ο γιγαντιαίος βράχος εντός του οικισμού της Πέτρας, επί του οποίου ανεγέρθηκε ο ναός της Θεοτόκου. Ο βράχος αυτός δεν είναι τίποτε άλλο από «ηφαιστειακός λαιμός», δηλαδή ηφαιστειακή έκχυση σε σχήμα κυλίνδρου. Στη Λέσβο υπάρχουν σε πολλά μέρη τέτοιοι «λαιμοί», οι οποίοι όμως είναι χαμηλότεροι και περισσότερο διαβρωμένοι. Η ηλικία των ηφαιστειακών αυτών πετρωμάτων είναι μειοκαινική. Σχηματίστηκαν δηλαδή μεταξύ 23 και 6 εκατ. χρόνων πριν από την εποχή μας.

Β. ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Ο Οικισμός

Ι. Οικιστικοί πυρήνες

Οι οικιστικοί πυρήνες της Πέτρας είναι τρεις :  α) ο πέριξ του ιερού βράχου της Παναγίας (που έδωσε και το όνομά του στον οικισμό),  β) η "Αγία Μαρίνα",  γ) ο αποκαλούμενος ως σήμερα "Συνοικισμός".
Ο α΄ οικιστικός πυρήνας είναι η "καρδιά" της κωμοπόλεως. Οι κατοικίες διατάσσονται περιμετρικά του βράχου με μεγαλύτερη πυκνότητα στη Β – ΒΑ, Α και Δ πλευρά.
Η σημερινή οδός Νίκης - που ξεκινά από το εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων – συνδέει τον α΄ με τον β΄ οικιστικό πυρήνα (Αγία Μαρίνα). Εκεί τα σπίτια είναι μικρότερα και η δόμηση συνεκτικότερη.  Κοιτώντας από το "βράχο της Παναγίας" η Αγία Μαρίνα δίνει την εντύπωση ανεξάρτητου οικισμού σε κάπως υπερυψωμένη θέση, "χαλαρά" συνδεδεμένου με το υπόλοιπο χωριό.
Ο γ΄ οικιστικός πυρήνας, ο λεγόμενος ακόμα "Συνοικισμός", εκτείνεται στα Β – ΒΑ, κατά μήκος της παραλιακής λεωφόρου Ελ. Βενιζέλου. Συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, σε μεγάλο βαθμό για τη στέγαση Μικρασιατών προσφύγων.

ΙΙΙ. Μνημεία – Μουσεία – Αξιοθέατα

Α. ΑΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ

Σωζόμενες αστικές κατοικίες νεοκλασικίζοντος ρυθμού

1. Οικία Παντελή Ελευθεριάδη & Μερόπης Σάββα

Χαρακτηριστικό δείγμα νεοκλασικίζουσας αρχιτεκτονικής. Ανεγέρθηκε στη θέση παλαιότερης κατοικίας (δυτικομακεδονικού ρυθμού), η οποία πυρπολήθηκε από τους Τούρκους το Δεκέμβριο του 1912. 

2. Οικία Γεωργίου Φραγκάτου

Ανεγέρθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα,  πιθανότατα ύστερα απ' τον ισοπεδωτικό σεισμό του 1867. Η αισθητική της διαφοροποιείται από εκείνη των άλλων αστικών κατοικιών της ίδιας οικοδομικής φάσης, αποκλίνοντας μάλλον προς ένα τύπο "βίλας" αποικιακού ρυθμού. Το μνημειακό τοξωτό πρόπυλο με τα δύο συμμετρικά κλιμακοστάσια είναι το εντυπωσιακότερο δομικό της στοιχείο. Πιθανόν να απηχεί τις αναμνήσεις του κτίτορα από την επτανησιακή του πατρίδα, όπου ήταν ιδιαίτερα προσφιλείς οι τοξωτές προσόψεις. Το οικοδόμημα, αφού στέγασε τον τοπικό Κρατικό Αγροτικό Παιδικό Σταθμό, πέρασε διαδοχικά στην κυριότητα του ΟΤΕ και της Κοινότητας Πέτρας ενώ ήδη λόγω των σεισμών του 1972 είχε κριθεί ακατάλληλο για χρήση. Παρέμεινε κλειστό επί τρεις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων ερειπώθηκε. Το 2000 άρχισε η ανακαίνισή του από τον πετρανό αρχιτέκτονα Στρατή Φραντζέσκο. Από το καλοκαίρι του 2002 στεγάζει το ΚΕΠ (ισόγειο) και το Δημαρχείο Πέτρας (όροφος).

3. Οικία Κλεάνθης Τερζοπούλου

Επιβλητική αστική κατοικία, ανεγερθείσα μεταξύ του 1860 - 1870. Η κύρια είσοδος πλαισιώνεται από λαξευμένους ροζωπούς τραχείτες, η διάταξη των οποίων θυμίζει καστρόπορτα. Επιστέφεται από πλατύ καμπυλωτό γείσο, τα δε παράθυρα φέρουν υπερκείμενα προεξέχοντα εξεργασμένα αετώματα, όλα από τραχείτη.
 

4. Οικία Ελένης Ελευθεριάδου & Αριστείδη Σέρεσλη

Λιτή και κομψή, τυπικά νεοκλασική οικία, με αέτωμα στην πρόσοψη και ωραίο κιγκλίδωμα και υποστυλώματα στον εξώστη. Στις γωνίες, οι  πέτρες σχηματίζουν πεσσούς που απολήγουν σε επίκρανα. Ανεγέρθηκε στα 1913 στη θέση παλιότερης κατοικίας με ξύλινη ανωδομή, η οποία πυρπολήθηκε από τους  Τούρκους (Δεκ. 1912).
 

5. Οικία Ουρανίας Ελευθεριάδου & Σταύρου Δημητρίου

Μεγαλοπρεπής πετρόκτιστη κατοικία, ανεγερθείσα στα 1876 από τον κτηματία Δημήτριο Χατζηαναγνώστου, του οποίου το μονόγραμμα βρίσκεται χαραγμένο στο υπέρθυρο της κυρίας εισόδου. Ορθογώνιοι τραχείτες περιβάλλουν την κεντρική είσοδο και τα παράθυρα της πρόσοψης. Οι γωνιόπετρες απολήγουν σε επίκρανα με διακόσμηση σε μορφή άκανθας. Εδώ γεννήθηκε (στα 1886) ο ποιητής, εκπαιδευτικός και διαπρεπής μεταφραστής Θρασύβουλος Σταύρου, όπως κι ο αδελφός του Δημήτριος. Εδώ επίσης διέμενε, όποτε βρισκόταν στην Πέτρα, ο ιατροφιλόσοφος Κώστας Φριλίγγος.

6. Οικία Δημητρίου Ζαφειράκη & Ουρανίας Κομίλη

Ωραία νεοκλασικίζουσα αστική κατοικία με επίχρισμα εναλλασσόμενο με χτυπητό τσιμέντο στην πρόσοψη και πλαίσια στα παράθυρα, ανεγερθείσα τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα. Υπήρξε κατοικία του φιλολόγου Κίμωνα Μιχαηλίδη, μετά το γάμο του με την Αικατερίνη Ζαφειράκη.

7. Οικία Φανής Καλλιγέρη & Βύρωνος Σέρεσλη

Αστική κατοικία περίπου της ίδιας εποχής μ’ εκείνη του Δ. Ζαφειράκη, που βρίσκεται ακριβώς απέναντί της. Δεν παρουσιάζει καμιά πλαστικότητα στις εξωτερικές της επιφάνειες εκτός από το πλατύ βαθμιδωτό γείσο. Θυμίζει εξοχική βίλα, έτσι όπως κρύβεται κιόλας απ' τις πυκνές φυλλωσιές των ψηλών δέντρων του κήπου.

8. Οικία Ελένης Σέρεσλη και Μιχαήλ Μαλλίδη

Πρόκειται για την ογκωδέστερη και επιβλητικότερη αστική κατοικία που σώζεται στην Πέτρα, αν εξαιρεθεί το (έτσι κι αλλιώς διαφορετικού ρυθμού) σπίτι "της Βαρελτζίδαινας". Μοιάζει με πυργόσπιτο. Στο κιγκλίδωμα που περικλείει το φεγγίτη του υπέρθυρου της μνημειακής κυρίας εισόδου, διαγράφεται το έτος ανέγερσης :  1864. 
Το μεγάλο τούτο σπίτι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως "μεταβατικός τύπος" από τις παλιότερες "δυτικομακεδονικού ρυθμού" αστικές κατοικίες (με ξύλινη ανωδομή) στις μετασεισμικές νεοκλασικίζουσες, που χαρακτηρίζονται από μικρότερα μεγέθη, περισσότερη χάρη και πλαστικότητα.
 

9. Οικία Ελένης Αμπατζή και Ιωάννη Κομνηνού (από τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα, Αποστόλου Διαμαντοπούλου).

Κομψή αστική κατοικία από ροζωπό ισοδομικό τραχείτη, με αυλακωτές παραστάδες και επίκρανα στην κύρια είσοδο και στις γωνίες. Ισοδομικό το χτίσιμο στον Δ. και ΝΔ τοίχο. Ανεγέρθηκε στα 1872. Τα παράθυρα, πλαισιωμένα από σταχτιά λάβα, έχουν σιδερένια παντζούρια και φέρουν λεπτοδουλεμένο κιγκλίδωμα που φράσσει το 1/3 περίπου του συνολικού τους ύψους.  Στο διάβα των δεκαετιών ο τραχείτης υπέστη σημαντική διάβρωση από την υγρασία, ιδίως στα κατώτερα τμήματά του. Εδώ κατοικούσε η γνωστή λαογράφος Φρόσω Διαμαντοπούλου - Ζούρου.
 
10. Οικία Ανδρομάχης Τερζοπούλου

Πέτρινη κατοικία, με ορθογώνιες γωνιόπετρες και τοξωτή κύρια είσοδο, περιβαλλόμενη από πλατύ βαθμιδωτό επίχρισμα. Ανεγέρθηκε οπωσδήποτε μετά το σεισμό του 1867, η εμπειρία του οποίου καθόρισε την επιλογή των υλικών και του τρόπου δόμησης.

 
11. Οικία Ελευθερίας Δήμου

Ενδιαφέρουσα μεσοπολεμική νεοκλασικίζουσα κατοικία, με αέτωμα και εξώστη στην πρόσοψη (παρόμοια μ’ εκείνα της οικίας Νικολάου Σέρεσλη). Η πλαστικότητα των επιχρισμένων όψεων έγκειται σε πλαίσια γύρω απ' τα παράθυρα και τις πόρτες της πρόσοψης, καθώς και στις γωνίες, οι οποίες μιμούνται κολώνες απολήγουσες σε επίκρανα (τα οποία δυστυχώς δεν διατηρήθηκαν μετά την τελευταία ανακαίνιση).

Σωζόμενες αστικές κατοικίες "δυτικομακεδονικού" ρυθμού

1. Οικία "Βαρελτζίδαινας"

Η ανέγερσή της τοποθετείται στο β΄ ήμισυ του 18ου αιώνα. Ανήκε στην οικογένεια Βαρδαξόγλου. Αποτελεί σπάνιο και αξιολογότατο δείγμα του παλαιότερου αρχιτεκτονικού ρυθμού ("δυτικομακεδονικού") που κυριαρχούσε και στην Πέτρα πριν την εισβολή και βαθμιαία επικράτηση του νεοκλασικισμού (από τα μέσα του 19ου αι. και εξής). Εσωτερικώς διακοσμείται με ωραίες τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτα.
Στις αρχές της δεκαετίας του '60 αγοράστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού, στην κυριότητα του οποίου παραμένει ως σήμερα. Η πρώτη αποκατάστασή της, που όμως δεν συμπληρώθηκε, άρχισε στα 1963. Μια δεύτερη συντήρηση - αποκατάσταση, με ευθύνη της ΙΔ΄ Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λέσβου, ολοκληρώθηκε πρόσφατα. Αφού παρέμεινε κλειστή όσο διαρκούσαν οι εργασίες,  έγινε και πάλι επισκέψιμος μουσειακός χώρος από το καλοκαίρι του 2002. Μετά την πρόσφατη ανακαίνιση εφοδιάστηκε και με οικοσκευή εποχής, χάρη στην ευγενή χορηγία της κυρίας Ανθής Μαλλιάκα.
Η παραγνώριση αυτού του τύπου κατοικίας, οφείλεται κυρίως στη διαφοροποίηση των αισθητικών προτιμήσεων της αστικής τάξης, που εκδηλώθηκε απ’ τα μέσα του 19ου αιώνα και απέβλεψε σταθερά σε δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα. Την παραγνώριση ακολούθησε η σταδιακή καταστροφή των υφισταμένων κατοικιών, που υποβοηθήθηκε από σειρά αντικειμενικών δεδομένων, όπως :
α) Η φθαρτότητα του υλικού ανωδομής (ξυλεία) σε συνδυασμό με την παλαιότητα των κτισμάτων.
β) Ο ισοπεδωτικός σεισμός του 1867. Η ανοικοδόμηση που ακολούθησε δεν έδωσε πλέον σχεδόν καμιά κατοικία "δυτικομακεδονικού" τύπου.
γ) Ο εμπρησμός μερικών κατά τις προ της απελευθερώσεως ημέρες τρομοκρατίας του Δεκεμβρίου 1912.
δ) Η παραμέληση και αδυναμία (λόγω οικονομικής δυσπραγίας)  ή αδιαφορία για τη συντήρησή τους και η συνακόλουθη ηθελημένη ή αναγκαστική κατεδάφισή τους κατά τους μεταπολεμικούς χρόνους.

2. Οικία Μαριάνθης Φραγκάτου & Δούκα Ελευθεριάδη

Άλλο ένα ενδιαφέρον δείγμα αστικού σπιτιού "δυτικομακεδονικού" τύπου. (αρχές 19ου αι.). Η ξυλεπενδυμένη ανωδομή δεν προβάλλεται εδώ ούτε μερικώς ούτε ολικώς. Δεν επεκτείνεται, εξάλλου, στον δυτικό τοίχο. Εσωτερικά ανταποκρίνεται στην τυπική διαρρύθμιση :  το ισόγειο - στρωμένο με γκρίζες πλάκες - χρησίμευε ως αποθηκευτικός χώρος αλλά και για την εξυπηρέτηση των καθημερινών αναγκών της οικογένειας και του υπηρετικού προσωπικού. Μέσα στην πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα δύο δωμάτια του νοτιοανατολικού πίσω μέρους διαμορφώθηκαν σε μαγειρείο και τραπεζαρία. Εσωτερική σκάλα στον δυτικό τοίχο οδηγεί στον όροφο, όπου, γύρω από τον κεντρικό προθάλαμο (τη λεγόμενη "εστία") διατάσσονται τα τέσσερα υπνοδωμάτια. Εδώ δεν υπάρχει "σοφάς", όπως στο σπίτι της Βαρελτζίδαινας. Η οροφή στα υπνοδωμάτια καλύπτεται από ξυλόγλυπτο διακοσμητικό μοτίβο.

3. Οικία Αικατερίνης Θεοδοσίου & Βασιλείου Ηλιοπούλου

Μικρότερη σε διαστάσεις αστική κατοικία, αλλά ίσως παλαιότερη της Μ. Φραγκάτου. Το ισόγειο εδώ δεν διαθέτει εξωτερικά κανένα άνοιγμα, εκτός από δύο εξώθυρες. Η ξύλινη σκάλα υψώνεται στο κέντρο περίπου του ισογείου, μπροστά απ' την κύρια είσοδο. Η οροφή είναι κι εδώ ξυλόγλυπτη. Γύρω από τον αρκετά ευρύ κεντρικό χώρο υποδοχής του επάνω ορόφου (εστία), διατάσσονται τα τρία υπνοδωμάτια. Ανατολικά βρίσκεται το μαγειρείο. Το δυτικό υπνοδωμάτιο είναι το μόνο ξυλεπενδυμένο, με ελαφρά προβολή.

4. Οικία  Ολυμπίας Γεωργιάδου & Γεωργίου Μαλλιάκα

Στη διακοσμημένη εσοχή της πρόσοψης αναγράφεται το έτος ανέγερσής της :  1861. Ωστόσο αυτό το τμήμα είναι το μόνο που διατηρήθηκε από την αρχική ανωδομή, που ήταν ξυλεπενδυμένη και με προβολές (σαχνισίνια). Σημαντική επέμβαση που έγινε από τον γιο του κτίτορα, Νικόλαο Μαλλιάκα, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, οδήγησε σε επιμελημένη όσο και ριζική ανακαίνιση.

5. Οικία Αικατερίνης Κρασά & Βασιλείου Σταυρίδη

Δεδομένου ότι η ανέγερσή της έγινε στο β΄ ήμισυ του 19ου αιώνα, είναι η μοναδική μετασεισμική αστική κατοικία που ακολουθεί τον παλιό ρυθμό έστω και τροποποιημένο. Ως αποθηκευτικός χώρος εδώ χρησίμευε το ημιυπόγειο καθώς και παραπήγματα μέσα στην αυλή. Η αλλοίωση, επομένως, του παραδοσιακού τύπου είναι εμφανής και σκόπιμη :  το κάτω πάτωμα - όχι πια ισόγειο - προοριζόταν κι αυτό εξ αρχής για την ικανοποίηση αναγκών της οικογένειας και ήταν επίσης χώρος υποδοχής. Η ξύλινη σκάλα υψώνεται στα δεξιά της εισόδου. Οδηγούσε σε εξάγωνο προθάλαμο, στις τέσσερις πλευρές του οποίου διατάσσονταν τα υπνοδωμάτια. Η ξυλεπένδυση καλύπτει όλη τη βόρεια πλευρά, το δυτικό ήμισυ της οποίας εμφανίζει προβολή (σαχνισίνι) στηριγμένο σε ξύλινα "φουρούσια". Στην ανατολική πλευρά φτάνει ως το μισό. Το γείσο ήταν γύψινο, καμπυλωτό και αρκετά προτεταμένο. Δυστυχώς η ανακαίνιση (στη δεκαετία του 1980) δεν το αποκατέστησε στην αρχική του μορφή, υποβαθμίζοντας έτσι την όλη αισθητική του οικοδομήματος. Πρόσφατα μάλιστα αφαιρέθηκε και το μεγαλύτερο μέρος της ξυλεπένδυσης του ορόφου.

Β. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

1. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Η ανέγερση ιερού καθιδρύματος στην κορυφή του βράχου της Πέτρας – θέση οχυρωμένη από το 12ο πιθανώς αιώνα – χρονολογείται στην υστεροβυζαντινή περίοδο (μεταξύ 11ου – 13ου αι.). Η ανάμνησή της έχει τροφοδοτήσει διάφορους τοπικούς θρύλους.  Ο Μητροπολίτης Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) περιγράφει ναό «της Αγίας Θεοτόκου, περιτειχισμένον μετ' οικιδίων ολίγων». Προφανώς αναφέρεται στο νεόδμητο κτίσμα που, από το 1609, είχε διαδεχθεί το παλιότερο ιερό. Άλλη ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε στα 1747. Ο σημερινός ναός είναι αποτέλεσμα της ανοικοδόμησης του 1840, όπως δηλώνει εγχάρακτη πέτρα ένθετη στο τόξο της εξώθυρας, για την οποία απαιτήθηκε η έκδοση ειδικής σουλτανικής αδείας. Η διακόσμησή του (πλαστική και ζωγραφική) αποκλίνει σε  δυτικότροπο ύφος με στοιχεία μπαρόκ, φαινόμενο που παρατηρείται και σε άλλους ναούς της ίδιας εποχής στη Λέσβο. Από το πλήθος των πολυτίμων κειμηλίων που υπήρχαν στο ναό προ της ληστρικής επιδρομής τουρκαλβανών του 1865, διασώθηκαν μόνο η αργυρή επένδυση της μεγάλης εικόνας της Θεοτόκου, ένα θυμιατήριο του 1667 και ένα Άγιο Ποτήριο του 1742.
Ο "Βράχος της Παναγίας" συνιστά πράγματι μια αληθινή ακρόπολη, στο μέτρο που δεν παρέσχε απλώς ένα ασφαλές καταφύγιο για τους κατοίκους της Πέτρας (castel Petra) ή το σημείο αναφοράς για την οικιστική της διάταξη, αλλά αποτέλεσε (και αποτελεί ακόμα) το δεσπόζον κέντρο της συλλογικής λατρευτικής εμπειρίας, που συνέχει ψυχικά και πνευματικά τον πληθυσμό της.

2. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

Μονόκλιτη θολωτή βασιλική από γκρίζο τραχείτη που, στα 1888, κατέλαβε τη θέση άλλης προγενέστερης. Ο μονόκλιτος τύπος δίνει την αίσθηση κάποιας ευρυχωρίας που λείπει από το Ναό της Παναγίας. Η αισθητική του εσωτερικού εμφανίζει κι εδώ έντονες δυτικότροπες τάσεις με στοιχεία μπαρόκ ιδίως στην πλαστική διακόσμηση των τοίχων και της οροφής. Οι μεγάλες κλασικίζουσες εικόνες της πρώτης σειράς του τέμπλου φιλοτεχνήθηκαν (1898-1900) από τον Κυδωνιάτη αγιογράφο Δημήτριο Αγραφιώτη. Σύμφωνα με καθιερωμένη συνήθεια, ο ενοριακός ναός του Αγίου Γεωργίου χρησιμοποιείται κατά τη χειμερινή περίοδο (Σεπτέμβριος – Μάρτιος).

3. ΙΕΡΟΣ  ΝΑΟΣ  ΑΓΙΟΥ  ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Υστεροβυζαντινός ναός (16ος αι.) τύπου χαμηλής μονόκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής χαρακτηριστικής της μέσης τουρκοκρατίας, στην  θέση παλαιοχριστιανικού ιερού, μέλη του οποίου διασώζονται ακόμα ενσωματωμένα στην τοιχοποιία ή βρίσκονταν άλλοτε στον αύλειο χώρο. Τις παλαιότερες πληροφορίες για τον Άγιο Νικόλαο αντλούμε απ’ το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) κι από ιεροσολυμιτικό κώδικα του 1653-54.  Οι τοίχοι είναι ‘ολόγραπτοι’ με τρία στρώματα αγιογραφιών, παλαιότερες των οποίων θεωρούνται του Ιερού Βήματος (16ος αι.). Ένα επίγραμμα αναφέρεται στον πελοποννήσιο ζωγράφο (ευπρεπιστή) Νικόλαο Φίτζη, που «ευπρέπισε» το ναό κατά την ανακαίνιση του 1721. Άλλες επιγραφές υπάρχουν στο τέμπλο και στην Πύλη του Ιερού Βήματος. Η σημερινή μορφή του μνημείου είναι αποτέλεσμα αναστηλωτικών εργασιών του 1937 – 1938, οι οποίες του στέρησαν τη μικρή στοά της δυτικής όψης με τον υπερκείμενο γυναικωνίτη, αλλά και σημαντικό τμήμα του εικονογραφικού του προγράμματος.  

ΜΙΚΡΟΤΕΡΟΙ  ΝΑΟΙ

Ιερός Ναός Αγίων Αποστόλων

Μικρός μη ενοριακός ναός, ανοικοδομημένος (δαπάναις της Φανής Σέρεσλη) στη θέση άλλου λίγο μεγαλύτερου, που κατέρρευσε λόγω του σεισμού της 5ης Οκτωβρίου 1944, και του οποίου το τέμπλο μεταφέρθηκε στην Αγία Μαρίνα. Τόσο για την προγενέστερη όσο και για (πιθανές) αρχαιότερες οικοδομικές φάσεις, πληροφορίες δεν υπάρχουν. Πάντως, η ύπαρξη ναού των Αγίων Αποστόλων στην Πέτρα του 17ου αιώνα μαρτυρείται από το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). 

Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας

Μικρός μη ενοριακός ναός, στο χριστιανικό πυρήνα της ομώνυμης συνοικίας, όπου κατοικούσαν σχεδόν στο σύνολό τους οι μουσουλμάνοι της Πέτρας ως το 1923. Η ύπαρξή του μαρτυρείται ήδη από το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). Μετά τον καταστροφικό σεισμό της 5ης Οκτωβρίου 1944, ο ναός ανοικοδομήθηκε σε μικρότερες διαστάσεις με την προσθήκη του παλαιού τέμπλου των Αγίων Αποστόλων.

Γ. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ  ΜΟΥΣΕΙΟ  (Σκευοφυλάκιο Αγ. Γεωργίου)

Το σπουδαιότερο έργο του παπά Πλάτωνα (1911 – 2000), εφημερίου της Πέτρας από το 1937 ως το 1990, υπήρξε η διάσωση πολύτιμων ιερών (και όχι μόνο) κειμηλίων απ' τους ναούς και τα ξωκλήσια της Πέτρας, με την περισυλλογή και έκθεσή τους σε τμήμα των "κελιών" του Αγ. Γεωργίου.
Τα πολύτιμα εκθέματα του "σκευοφυλακίου - εκκλησιαστικού μουσείου" καταγράφηκαν τον Αύγουστο του 1980 και τον Ιανουάριο του 1981 από την 3η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων (Χίου), ταυτόχρονα με τη συντήρηση μερικών εικόνων.
Οι ξύλινες προθήκες τοποθετήθηκαν αρχικά σε δύο δωμάτια των κελιών, προσβάσιμα από τον αύλειο χώρο του Αγίου Γεωργίου. Κατόπιν όμως μεταφέρθηκαν στο ημιυπόγειο του ίδιου κτηρίου. Επρόκειτο για μια λύση προσωρινή που, μολαταύτα, εξελίχθηκε σε μόνιμη.
Τα καταγραφέντα εκθέματα του Εκκλησιαστικού Μουσείου δημοσιεύθηκαν στον 36ο τόμο του Αρχαιολογικού Δελτίου. Απ’ αυτά ξεχωρίζουν :

• μια μεγάλη σκαφιδωτή εικόνα του Παντοκράτορα του 16ου αι.
• μια εικόνα κρητικής τέχνης των αρχών του 16ου αι., διαστ. 0,467 x 0,632 μ., με την παράσταση του Ευαγγελισμού.
• μία εικόνα της Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας στον τύπο της Madro della Consolazione, με ξυλόγλυπτο πλαίσιο της εποχής . Ανήκει στα τέλη του 15ου αιώνα.
• Σε σταυρό τέμπλου που τοποθετείται στα τέλη του 17ου αιώνα (αριθ. 34), παριστάνεται ψηλά ο αυτοραμφιζόμενος χάρη των νεοσσών του πελεκάνος, σύμβολο, κατά τον Επιφάνειο Σαλαμίνος, της σταυρικής θυσίας του Χριστού.
• Αμφιπρόσωπη εικόνα του σώματος του "επιταφίου" Χριστού (γύρω στο 1700), στην οποία έχει αφαιρεθεί  το βάθος. Ο τύπος αυτός με τις κάποιες γλυπτικές τάσεις εμφανίζεται τον 16ο αιώνα στην Κρήτη.

Από τα αργυρά αντικείμενα ξεχωρίζουν για την εξαίρετη τέχνη τους :
• ένα θυμιατό (1667)
• ένα Aγιο Ποτήριο (1747)

 Ο χώρος του σκευοφυλακίου παραμένει μη επισκέψιμος, αφότου ο παπά Πλάτων συνταξιοδοτήθηκε (1990).  

Δ. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟΥ ‘ΒΑΡΕΛΤΖΙΔΑΙΝΑΣ’

«Το αρχοντικό της Βαρελτζίδαινας κτίσμα του τέλους του 18ου – αρχών του 19ου αιώνα) λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο και αποτελεί σημαντικό δείγμα της αστικής αρχιτεκτονικής της όψιμης Οθωμανικής περιόδου της Λέσβου, ιδιαίτερα χαρακτηριστικό για την οργάνωση της κάτοψης, του θεματικού διακόσμου, του λειτουργικού τυπικού και των κατασκευαστικών λεπτομερειών. Η οικοσκευή που εκτίθεται στον όροφο είναι δωρεά της κ. Άνθης Μαλλιάκα – Ευσταθιάδου.»

Ώρες λειτουργίας :  καθημερινά εκτός Δευτέρας  8:00 – 19:00 (Μάιος – Σεπτέμβριος) / 8:00 – 15:00 (Οκτώβριος – Απρίλιος).
Τηλ. : 22530 41510.
Fax : 22510 40112.

[14η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Απόσπασμα από έντυπο που διανέμεται στους επισκέπτες του μουσείου]

ΠΕΡΙΠΑΤΗΤΙΚΕΣ  ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

Στην ευρύτερη περιοχή της Πέτρας υπάρχουν εξαιρετικού οικολογικού ενδιαφέροντος και φυσικού κάλλους περιπατητικές διαδρομές, από τις οποίες ξεχωρίζουν :  α) της κοιλάδας του Λιγώνα (στα ΒΑ του κάμπου) και  β) του ορεινού όγκου του Σκοτεινού και του Ρουδίου (στα Ν – ΝΔ), απ’ τον Κλαπάδο ως τον Άγιο Αλέξανδρο. Ο Δήμος Πέτρας επιδιώκει την ανάδειξή τους υπό τον απαράβατο όρο της διαφύλαξης τόσο της αισθητικής ποιότητας όσο και της ευαίσθητης φυσικής τους ισορροπίας.