Lesvos oldies

Η  Γεωμορφολογία

Ο Î¿ικισμÏŒς της Πέτρας είναι κτισμένος πάνω σε αποσαθρωμένα ηφαιστειακά πετρÏŽματα. Το μορφολογικÏŒ στοιχείο που κυριαρχεί στην ευρύτερη περιοχή είναι το ÏŒρος Λεπέτυμνος (968μ.), ένα απÏŒ τα βασικά ηφαιστειακά κέντρα της Λέσβου.
Ο βράχος της Παναγίας στην Πέτρα σχηματίστηκε απÏŒ την ανÏŽτερη μονάδα λαβÏŽν. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν τις λάβες αυτές για την κατασκευή δαπέδων και στις εξωτερικές επενδύσεις των σπιτιÏŽν της περιοχής.
Το μάγμα, καθÏŽς ανεβαίνει απÏŒ το εσωτερικÏŒ της Γης προς την επιφάνεια, ακολουθεί μεγάλες ασυνέχειες στην δομή των πετρωμάτων. Στο σημείο ÏŒπου εξέρχεται στην επιφάνεια, σχηματίζει κωνοειδείς μορφές, τα ονομαζÏŒμενα ηφαίστεια. Συνήθως ÏŒμως στην ευρύτερη έκταση του ηφαιστείου το μάγμα βρίσκει και άλλες διεξόδους προς την επιφάνεια σχηματίζοντας έτσι παρασιτικούς κÏŽνους σαφÏŽς μικρÏŒτερους απÏŒ το κύριο ηφαίστειο. Μια τέτοια περίπτωση είναι κι ο γιγαντιαίος βράχος εντÏŒς του οικισμού της Πέτρας, επί του οποίου ανεγέρθηκε ο ναÏŒς της ΘεοτÏŒκου. Ο βράχος αυτÏŒς δεν είναι τίποτε άλλο απÏŒ «ηφαιστειακÏŒς λαιμÏŒς», δηλαδή ηφαιστειακή έκχυση σε σχήμα κυλίνδρου. Στη Λέσβο υπάρχουν σε πολλά μέρη τέτοιÎ¿ι «λαιμοί», οι οποίοι ÏŒμως είναι χαμηλÏŒτεροι και περισσÏŒτερο διαβρωμένοι. Η ηλικία των ηφαιστειακÏŽν αυτÏŽν πετρωμάτων είναι μειοκαινική. Σχηματίστηκαν δηλαδή μεταξύ 23 και 6 εκατ. χρÏŒνων πριν απÏŒ την εποχή μας.

Β. ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Ο ΟικισμÏŒς

Ι. Οικιστικοί πυρήνες

Οι οικιστικοί πυρήνες της Πέτρας είναι τρεις :  α) ο πέριξ του ιερού βράχου της Παναγίας (που έδωσε και το ÏŒνομά του στον οικισμÏŒ),  β) η "Αγία Μαρίνα",  γ) ο αποκαλούμενος ως σήμερα "ΣυνοικισμÏŒς".
Ο α΄ οικιστικÏŒς πυρήνας είναι η "καρδιά" της κωμοπÏŒλεως. Οι κατοικίες διατάσσονται περιμετρικά του βράχου με μεγαλύτερη πυκνÏŒτητα στη Β – ΒΑ, Α και Δ πλευρά.
Η σημερινή οδÏŒς Νίκης - που ξεκινά απÏŒ το εκκλησάκι των Αγίων ΑποστÏŒλων – συνδέει τον α΄ με τον β΄ οικιστικÏŒ πυρήνα (Αγία Μαρίνα). Εκεί τα σπίτια είναι μικρÏŒτερα και η δÏŒμηση συνεκτικÏŒτερη.  ΚοιτÏŽντας απÏŒ το "βράχο της Παναγίας" η Αγία Μαρίνα δίνει την εντύπωση ανεξάρτητου οικισμού σε κάπως υπερυψωμένη θέση, "χαλαρά" συνδεδεμένου με το υπÏŒλοιπο χωριÏŒ.
Ο γ΄ οικιστικÏŒς πυρήνας, ο λεγÏŒμενος ακÏŒμα "ΣυνοικισμÏŒς", εκτείνεται στα Β – ΒΑ, κατά μήκος της παραλιακής λεωφÏŒρου Ελ. Βενιζέλου. Συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, σε μεγάλο βαθμÏŒ για τη στέγαση ΜικρασιατÏŽν προσφύγων.

ΙΙΙ. ΜνημεÎ¯α – ΜουσεÎ¯α – Αξιοθέατα

Α. ΑΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ

ΣωζÏŒμενες αστικές κατοικίες νεοκλασικίζοντος ρυθμού

1. Οικία Παντελή Ελευθεριάδη & ΜερÏŒπης Σάββα

ΧαρακτηριστικÏŒ δείγμα νεοκλασικίζουσας αρχιτεκτονικής. Ανεγέρθηκε στη θέση παλαιÏŒτερης κατοικίας (δυτικομακεδονικού ρυθμού), η οποία πυρπολήθηκε απÏŒ τους Τούρκους το Δεκέμβριο του 1912. 

2. Οικία Γεωργίου Φραγκάτου

Ανεγέρθηκε στα μέσα του 19ου αιÏŽνα,  πιθανÏŒτατα ύστερα απ' τον ισοπεδωτικÏŒ σεισμÏŒ του 1867. Η αισθητική της διαφοροποιείται απÏŒ εκείνη των άλλων αστικÏŽν κατοικιÏŽν της ίδιας οικοδομικής φάσης, αποκλίνοντας μάλλον προς ένα τύπο "βίλας" αποικιακού ρυθμού. Το μνημειακÏŒ τοξωτÏŒ πρÏŒπυλο με τα δύο συμμετρικά κλιμακοστάσια είναι το εντυπωσιακÏŒτερο δομικÏŒ της στοιχείο. ΠιθανÏŒν να απηχεί τις αναμνήσεις του κτίτορα απÏŒ την επτανησιακή του πατρίδα, ÏŒπου ήταν ιδιαίτερα προσφιλείς οι τοξωτές προσÏŒψεις. Το οικοδÏŒμημα, αφού στέγασε τον τοπικÏŒ ΚρατικÏŒ ΑγροτικÏŒ ΠαιδικÏŒ ΣταθμÏŒ, πέρασε διαδοχικά στην κυριÏŒτητα του ΟΤΕ και της ΚοινÏŒτητας Πέτρας ενÏŽ ήδη λÏŒγω των σεισμÏŽν του 1972 είχε κριθεί ακατάλληλο για χρήση. Παρέμεινε κλειστÏŒ επί τρεις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων ερειπÏŽθηκε. Το 2000 άρχισε η ανακαίνισή του απÏŒ τον πετρανÏŒ αρχιτέκτονα Στρατή Φραντζέσκο. ΑπÏŒ το καλοκαίρι του 2002 στεγάζει το ΚΕΠ (ισÏŒγειο) και το Δημαρχείο Πέτρας (ÏŒροφος).

3. Οικία Κλεάνθης Τερζοπούλου

Επιβλητική αστική κατοικία, ανεγερθείσα μεταξύ του 1860 - 1870. Η κύρια είσοδος πλαισιÏŽνεται απÏŒ λαξευμένους ροζωπούς τραχείτες, η διάταξη των οποίων θυμίζει καστρÏŒπορτα. Επιστέφεται απÏŒ πλατύ καμπυλωτÏŒ γείσο, τα δε παράθυρα φέρουν υπερκείμενα προεξέχοντα εξεργασμένα αετÏŽματα, ÏŒλα απÏŒ τραχείτη.
 

4. Οικία Ελένης Ελευθεριάδου & Αριστείδη Σέρεσλη

Λιτή και κομψή, τυπικά νεοκλασική οικία, με αέτωμα στην πρÏŒσοψη και ωραίο κιγκλίδωμα και υποστυλÏŽματα στον εξώστη. Στις γωνίες, Î¿ι  πέτρες σχηματίζουν πεσσούς που απολήγουν σε επίκρανα. Ανεγέρθηκε στα 1913 στη θέση παλιÏŒτερης κατοικίας με ξύλινη ανωδομή, η οποία πυρπολήθηκε απÏŒ τους  Τούρκους (Δεκ. 1912).
 

5. Οικία Ουρανίας Ελευθεριάδου & Σταύρου Δημητρίου

Μεγαλοπρεπής πετρÏŒκτιστη κατοικία, ανεγερθείσα στα 1876 απÏŒ τον κτηματία Δημήτριο ΧατζηαναγνÏŽστου, του οποίου το μονÏŒγραμμα βρίσκεται χαραγμένο στο υπέρθυρο της κυρίας εισÏŒδου. ΟρθογÏŽνιοι τραχείτες περιβάλλουν την κεντρική είσοδο και τα παράθυρα της πρÏŒσοψης. Οι γωνιÏŒπετρες απολήγουν σε επίκρανα με διακÏŒσμηση σε μορφή άκανθας. ΕδÏŽ γεννήθηκε (στα 1886) ο ποιητής, εκπαιδευτικÏŒς και διαπρεπής μεταφραστής Θρασύβουλος Σταύρου, ÏŒπως κι ο αδελφÏŒς του Δημήτριος. ΕδÏŽ επίσης διέμενε, ÏŒποτε βρισκÏŒταν στην Πέτρα, ο ιατροφιλÏŒσοφος ΚÏŽστας Φριλίγγος.

6. Οικία Δημητρίου Ζαφειράκη & Ουρανίας Κομίλη

Ωραία νεοκλασικίζουσα αστική κατοικία με επίχρισμα εναλλασσÏŒμενο με χτυπητÏŒ τσιμέντο στην πρÏŒσοψη και πλαίσια στα παράθυρα, ανεγερθείσα τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα. Υπήρξε κατοικία του φιλολÏŒγου Κίμωνα Μιχαηλίδη, μετά το γάμο του με την Αικατερίνη Ζαφειράκη.

7. Οικία Φανής Καλλιγέρη & Βύρωνος Σέρεσλη

Αστική κατοικία περίπου της ίδιας εποχής μ’ εκείνη του Δ. Ζαφειράκη, που βρίσκεται ακριβÏŽς απέναντί της. Δεν παρουσιάζει καμιά πλαστικÏŒτητα στις εξωτερικές της επιφάνειες εκτÏŒς απÏŒ το πλατύ βαθμιδωτÏŒ γείσο. Θυμίζει εξοχική βίλα, έτσι ÏŒπως κρύβεται κιÏŒλας απ' τις πυκνές φυλλωσιές των ψηλÏŽν δέντρων του κήπου.

8. Οικία Ελένης Σέρεσλη και Μιχαήλ Μαλλίδη

ΠρÏŒκειται για την ογκωδέστερη και επιβλητικÏŒτερη αστική κατοικία που σÏŽζεται στην Πέτρα, αν εξαιρεθεί το (έτσι κι αλλιÏŽς διαφορετικού ρυθμού) σπίτι "της Βαρελτζίδαινας". Μοιάζει με πυργÏŒσπιτο. Στο κιγκλίδωμα που περικλείει το φεγγίτη του υπέρθυρου της μνημειακής κυρίας εισÏŒδου, διαγράφεται το έτος ανέγερσης :  1864. 
Το μεγάλο τούτο σπίτι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως "μεταβατικÏŒς τύπος" απÏŒ τις παλιÏŒτερες "δυτικομακεδονικού ρυθμού" αστικές κατοικίες (με ξύλινη ανωδομή) στις μετασεισμικές νεοκλασικίζουσες, που χαρακτηρίζονται απÏŒ μικρÏŒτερα μεγέθη, περισσÏŒτερη χάρη και πλαστικÏŒτητα.
 

9. Οικία Ελένης Αμπατζή και Ιωάννη Κομνηνού (απÏŒ τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα, ΑποστÏŒλου Διαμαντοπούλου).

Κομψή αστική κατοικία απÏŒ ροζωπÏŒ ισοδομικÏŒ τραχείτη, με αυλακωτές παραστάδες και επίκρανα στην κύρια είσοδο και στις γωνίες. ΙσοδομικÏŒ το χτίσιμο στον Δ. και ΝΔ τοίχο. Ανεγέρθηκε στα 1872. Τα παράθυρα, πλαισιωμένα απÏŒ σταχτιά λάβα, έχουν σιδερένια παντζούρια και φέρουν λεπτοδουλεμένο κιγκλίδωμα που φράσσει το 1/3 περίπου του συνολικού τους ύψους.  Στο διάβα των δεκαετιÏŽν ο τραχείτης υπέστη σημαντική διάβρωση απÏŒ την υγρασία, ιδίως στα κατÏŽτερα τμήματά του. ΕδÏŽ κατοικούσε η γνωστή λαογράφος ΦρÏŒσω Διαμαντοπούλου - Ζούρου.
 
10. Οικία Ανδρομάχης Τερζοπούλου

Πέτρινη κατοικία, με ορθογÏŽνιες γωνιÏŒπετρες και τοξωτή κύρια είσοδο, περιβαλλÏŒμενη απÏŒ πλατύ βαθμιδωτÏŒ επίχρισμα. Ανεγέρθηκε οπωσδήποτε μετά το σεισμÏŒ του 1867, η εμπειρία του οποίου καθÏŒρισε την επιλογή των υλικÏŽν και του τρÏŒπου δÏŒμησης.

 
11. Οικία Ελευθερίας Δήμου

Ενδιαφέρουσα μεσοπολεμική νεοκλασικίζουσα κατοικία, με αέτωμα και εξώστη στην πρÏŒσοψη (παρÏŒμοια μ’ εκείνα της οικίας Νικολάου Σέρεσλη). Η πλαστικÏŒτητα των επιχρισμένων ÏŒψεων έγκειται σε πλαίσια γύρω απ' τα παράθυρα και τις πÏŒρτες της πρÏŒσοψης, καθÏŽς και στις γωνίες, οι οποίες μιμούνται κολÏŽνες απολήγουσες σε επίκρανα (τα οποία δυστυχÏŽς δεν διατηρήθηκαν μετά την τελευταία ανακαίνιση).

ΣωζÏŒμενες αστικές κατοικίες "δυτικομακεδονικού" ρυθμού

1. Οικία "Βαρελτζίδαινας"

Η ανέγερσή της τοποθετείται στο β΄ ήμισυ του 18ου αιÏŽνα. Ανήκε στην οικογένεια Βαρδαξόγλου. Αποτελεί σπάνιο και αξιολογÏŒτατο δείγμα του παλαιÏŒτερου αρχιτεκτονικού ρυθμού ("δυτικομακεδονικού") που κυριαρχούσε και στην Πέτρα πριν την εισβολή και βαθμιαία επικράτηση του νεοκλασικισμού (απÏŒ τα μέσα του 19ου αι. και εξής). ΕσωτερικÏŽς διακοσμείται με ωραίες τοιχογραφίες και ξυλÏŒγλυπτα.
Στις αρχές της δεκαετίας του '60 αγοράστηκε απÏŒ το υπουργείο Πολιτισμού, στην κυριÏŒτητα του οποίου παραμένει ως σήμερα. Η πρÏŽτη αποκατάστασή της, που ÏŒμως δεν συμπληρÏŽθηκε, άρχισε στα 1963. Μια δεύτερη συντήρηση - αποκατάσταση, με ευθύνη της ΙΔ΄ Εφορίας ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων Λέσβου, ολοκληρÏŽθηκε πρÏŒσφατα. Αφού παρέμεινε κλειστή ÏŒσο διαρκούσαν οι εργασίες,  έγινε και πάλι επισκέψιμος μουσειακÏŒς χÏŽρος απÏŒ το καλοκαίρι του 2002. Μετά την πρÏŒσφατη ανακαίνιση εφοδιάστηκε και με οικοσκευή εποχής, χάρη στην ευγενή χορηγία της κυρίας Ανθής Μαλλιάκα.
Η παραγνÏŽριση αυτού του τύπου κατοικίας, οφείλεται κυρίως στη διαφοροποίηση των αισθητικÏŽν προτιμήσεων της αστικής τάξης, που εκδηλÏŽθηκε απ’ τα μέσα του 19ου αιÏŽνα και απέβλεψε σταθερά σε δυτικοευρωπαÏŠκά πρÏŒτυπα. Την παραγνÏŽριση ακολούθησε η σταδιακή καταστροφή των υφισταμένων κατοικιÏŽν, που υποβοηθήθηκε απÏŒ σειρά αντικειμενικÏŽν δεδομένων, ÏŒπως :
α) Η φθαρτÏŒτητα του υλικού ανωδομής (ξυλεία) σε συνδυασμÏŒ με την παλαιÏŒτητα των κτισμάτων.
β) Ο ισοπεδωτικÏŒς σεισμÏŒς του 1867. Η ανοικοδÏŒμηση που ακολούθησε δεν έδωσε πλέον σχεδÏŒν καμιά κατοικία "δυτικομακεδονικού" τύπου.
γ) Ο εμπρησμÏŒς μερικÏŽν κατά τις προ της απελευθερÏŽσεως ημέρες τρομοκρατίας του Δεκεμβρίου 1912.
δ) Η παραμέληση και αδυναμία (λÏŒγω οικονομικής δυσπραγίας)  ή αδιαφορία για τη συντήρησή τους και η συνακÏŒλουθη ηθελημένη ή αναγκαστική κατεδάφισή τους κατά τους μεταπολεμικούς χρÏŒνους.

2. Οικία Μαριάνθης Φραγκάτου & Δούκα Ελευθεριάδη

Άλλο ένα ενδιαφέρον δείγμα αστικού σπιτιού "δυτικομακεδονικού" τύπου. (αρχές 19ου αι.). Η Î¾υλεπενδυμένη ανωδομή δεν προβάλλεται εδÏŽ ούτε μερικÏŽς ούτε ολικÏŽς. Δεν επεκτείνεται, εξάλλου, στον δυτικÏŒ τοίχο. Εσωτερικά ανταποκρίνεται στην τυπική διαρρύθμιση :  το ισÏŒγειο - στρωμένο με γκρίζες πλάκες - χρησίμευε ως αποθηκευτικÏŒς χÏŽρος αλλά και για την εξυπηρέτηση των καθημερινÏŽν αναγκÏŽν της οικογένειας και του υπηρετικού προσωπικού. Μέσα στην πρÏŽτη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα δύο δωμάτια του νοτιοανατολικού πίσω μέρους διαμορφÏŽθηκαν σε μαγειρείο και τραπεζαρία. Εσωτερική σκάλα στον δυτικÏŒ τοίχο οδηγεί στον ÏŒροφο, ÏŒπου, γύρω απÏŒ τον κεντρικÏŒ προθάλαμο (τη λεγÏŒμενη "εστία") διατάσσονται τα τέσσερα υπνοδωμάτια. ΕδÏŽ δεν υπάρχει "σοφάς", ÏŒπως στο σπίτι της Βαρελτζίδαινας. Η Î¿ροφή στα υπνοδωμάτια καλύπτεται απÏŒ ξυλÏŒγλυπτο διακοσμητικÏŒ μοτίβο.

3. Οικία Αικατερίνης Θεοδοσίου & Βασιλείου Ηλιοπούλου

ΜικρÏŒτερη σε διαστάσεις αστική κατοικία, αλλά ίσως παλαιÏŒτερη της Μ. Φραγκάτου. Το ισÏŒγειο εδÏŽ δεν διαθέτει εξωτερικά κανένα άνοιγμα, εκτÏŒς απÏŒ δύο εξώθυρες. Η Î¾Ïλινη σκάλα υψÏŽνεται στο κέντρο περίπου του ισογείου, μπροστά απ' την κύρια είσοδο. Η Î¿ροφή είναι κι εδÏŽ ξυλÏŒγλυπτη. Γύρω απÏŒ τον αρκετά ευρύ κεντρικÏŒ χÏŽρο υποδοχής του επάνω ορÏŒφου (εστία), διατάσσονται τα τρία υπνοδωμάτια. Ανατολικά βρίσκεται το μαγειρείο. Το δυτικÏŒ υπνοδωμάτιο είναι το μÏŒνο ξυλεπενδυμένο, με ελαφρά προβολή.

4. ΟικÎ¯α  Ολυμπίας Γεωργιάδου & Γεωργίου Μαλλιάκα

Στη διακοσμημένη εσοχή της πρÏŒσοψης αναγράφεται το έτος ανέγερσής της :  1861. ΩστÏŒσο αυτÏŒ το τμήμα είναι το μÏŒνο που διατηρήθηκε απÏŒ την αρχική ανωδομή, που ήταν ξυλεπενδυμένη και με προβολές (σαχνισίνια). Σημαντική επέμβαση που έγινε απÏŒ τον γιο του κτίτορα, ΝικÏŒλαο Μαλλιάκα, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, οδήγησε σε επιμελημένη ÏŒσο και ριζική ανακαίνιση.

5. Οικία Αικατερίνης Κρασά & Βασιλείου Σταυρίδη

Δεδομένου ÏŒτι η ανέγερσή της έγινε στο β΄ ήμισυ του 19ου αιÏŽνα, είναι η μοναδική μετασεισμική αστική κατοικία που ακολουθεί τον παλιÏŒ ρυθμÏŒ έστω και τροποποιημένο. Ως αποθηκευτικÏŒς χÏŽρος εδÏŽ χρησίμευε το ημιυπÏŒγειο καθÏŽς και παραπήγματα μέσα στην αυλή. Η αλλοίωση, επομένως, του παραδοσιακού τύπου είναι εμφανής και σκÏŒπιμη :  το κάτω πάτωμα - ÏŒχι πια ισÏŒγειο - προοριζÏŒταν κι αυτÏŒ εξ αρχής για την ικανοποίηση αναγκÏŽν της οικογένειας και ήταν επίσης χÏŽρος υποδοχής. Η Î¾Ïλινη σκάλα υψÏŽνεται στα δεξιά της εισÏŒδου. Οδηγούσε σε εξάγωνο προθάλαμο, στις τέσσερις πλευρές του οποίου διατάσσονταν τα υπνοδωμάτια. Η Î¾υλεπένδυση καλύπτει ÏŒλη τη βÏŒρεια πλευρά, το δυτικÏŒ ήμισυ της οποίας εμφανίζει προβολή (σαχνισίνι) στηριγμένο σε ξύλινα "φουρούσια". Στην ανατολική πλευρά φτάνει ως το μισÏŒ. Το γείσο ήταν γύψινο, καμπυλωτÏŒ και αρκετά προτεταμένο. ΔυστυχÏŽς η ανακαίνιση (στη δεκαετία του 1980) δεν το αποκατέστησε στην αρχική του μορφή, υποβαθμίζοντας έτσι την ÏŒλη αισθητική του οικοδομήματος. ΠρÏŒσφατα μάλιστα αφαιρέθηκε και το μεγαλύτερο μέρος της ξυλεπένδυσης του ορÏŒφου.

Β. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

1. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Η ανέγερση ιερού καθιδρύματος στην κορυφή του βράχου της Πέτρας – θέση οχυρωμένη απÏŒ το 12ο πιθανÏŽς αιÏŽνα – χρονολογείται στην υστεροβυζαντινή περίοδο (μεταξύ 11ου – 13ου αι.). Η ανάμνησή της έχει τροφοδοτήσει διάφορους τοπικούς θρύλους.  Ο Μητροπολίτης Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) περιγράφει ναÏŒ «της Αγίας ΘεοτÏŒκου, περιτειχισμένον μετ' οικιδίων ολίγων». ΠροφανÏŽς αναφέρεται στο νεÏŒδμητο κτίσμα που, απÏŒ το 1609, είχε διαδεχθεί το παλιÏŒτερο ιερÏŒ. Άλλη ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε στα 1747. Ο σημερινÏŒς ναÏŒς είναι αποτέλεσμα της ανοικοδÏŒμησης του 1840, ÏŒπως δηλÏŽνει εγχάρακτη πέτρα ένθετη στο τόξο της εξώθυρας, για την οποία απαιτήθηκε η έκδοση ειδικής σουλτανικής αδείας. Η διακÏŒσμησή του (πλαστική και ζωγραφική) αποκλίνει σε  δυτικÏŒτροπο ύφος με στοιχεία μπαρÏŒκ, φαινÏŒμενο που παρατηρείται και σε άλλους ναούς της ίδιας εποχής στη Λέσβο. ΑπÏŒ το πλήθος των πολυτίμων κειμηλίων που υπήρχαν στο ναÏŒ προ της ληστρικής επιδρομής τουρκαλβανÏŽν του 1865, διασÏŽθηκαν μÏŒνο η αργυρή επένδυση της μεγάλης εικÏŒνας της ΘεοτÏŒκου, ένα θυμιατήριο του 1667 και ένα Άγιο Ποτήριο του 1742.
Ο "Βράχος της Παναγίας" συνιστά πράγματι μια αληθινή ακρÏŒπολη, στο μέτρο που δεν παρέσχε απλÏŽς ένα ασφαλές καταφύγιο για τους κατοίκους της Πέτρας (castel Petra) ή το σημείο αναφοράς για την οικιστική της διάταξη, αλλά αποτέλεσε (και αποτελεί ακÏŒμα) το δεσπÏŒζον κέντρο της συλλογικής λατρευτικής εμπειρίας, που συνέχει ψυχικά και πνευματικά τον πληθυσμÏŒ της.

2. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

ΜονÏŒκλιτη θολωτή βασιλική απÏŒ γκρίζο τραχείτη που, στα 1888, κατέλαβε τη θέση άλλης προγενέστερης. Ο μονÏŒκλιτος τύπος δίνει την αίσθηση κάποιας ευρυχωρίας που λείπει απÏŒ το ΝαÏŒ της Παναγίας. Η αισθητική του εσωτερικού εμφανίζει κι εδÏŽ έντονες δυτικÏŒτροπες τάσεις με στοιχεία μπαρÏŒκ ιδίως στην πλαστική διακÏŒσμηση των τοίχων και της οροφής. Οι μεγάλες κλασικίζουσες εικÏŒνες της πρÏŽτης σειράς του τέμπλου φιλοτεχνήθηκαν (1898-1900) απÏŒ τον Κυδωνιάτη αγιογράφο Δημήτριο ΑγραφιÏŽτη. Σύμφωνα με καθιερωμένη συνήθεια, ο ενοριακÏŒς ναÏŒς του Αγίου Γεωργίου χρησιμοποιείται κατά τη χειμερινή περίοδο (Σεπτέμβριος – Μάρτιος).

3. ΙΕΡΟΣ  ΝΑΟΣ  ΑΓΙΟΥ  ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΥστεροβυζαντινÏŒς ναÏŒς (16ος αι.) τύπου χαμηλής μονÏŒκλιτης ξυλÏŒστεγης βασιλικής χαρακτηριστικής της μέσης τουρκοκρατίας, στην  θέση παλαιοχριστιανικού ιερού, μέλη του οποίου διασÏŽζονται ακÏŒμα ενσωματωμένα στην τοιχοποιία ή βρίσκονταν άλλοτε στον αύλειο χÏŽρο. Τις παλαιÏŒτερες πληροφορίες για τον Άγιο ΝικÏŒλαο αντλούμε απ’ το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) κι απÏŒ ιεροσολυμιτικÏŒ κÏŽδικα του 1653-54.  Οι τοίχοι είναι ‘Î¿λÏŒγραπτÎ¿ι’ με τρία στρÏŽματα αγιογραφιÏŽν, παλαιÏŒτερες των οποίων θεωρούνται του Ιερού Βήματος (16ος αι.). Ένα επίγραμμα αναφέρεται στον πελοποννήσιο ζωγράφο (ευπρεπιστή) ΝικÏŒλαο Φίτζη, που «ευπρέπισε» το ναÏŒ κατά την ανακαίνιση του 1721. Άλλες επιγραφές υπάρχουν στο τέμπλο και στην Πύλη του Ιερού Βήματος. Η σημερινή μορφή του μνημείου είναι αποτέλεσμα αναστηλωτικÏŽν εργασιÏŽν του 1937 – 1938, οι οποίες του στέρησαν τη μικρή στοά της δυτικής ÏŒψης με τον υπερκείμενο γυναικωνίτη, αλλά και σημαντικÏŒ τμήμα του εικονογραφικού του προγράμματος.  

ΜΙΚΡΟΤΕΡΟΙ  ΝΑΟΙ

ΙερÏŒς ΝαÏŒς Αγίων ΑποστÏŒλων

ΜικρÏŒς μη ενοριακÏŒς ναÏŒς, ανοικοδομημένος (δαπάναις της Φανής Σέρεσλη) στη θέση άλλου λίγο μεγαλύτερου, που κατέρρευσε λÏŒγω του σεισμού της 5ης Οκτωβρίου 1944, και του οποίου το τέμπλο μεταφέρθηκε στην Αγία Μαρίνα. ΤÏŒσο για την προγενέστερη ÏŒσο και για (πιθανές) αρχαιÏŒτερες οικοδομικές φάσεις, πληροφορίες δεν υπάρχουν. Πάντως, η ύπαρξη ναού των Αγίων ΑποστÏŒλων στην Πέτρα του 17ου αιÏŽνα μαρτυρείται απÏŒ το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). 

ΙερÏŒς ΝαÏŒς Αγίας Μαρίνας

ΜικρÏŒς μη ενοριακÏŒς ναÏŒς, στο χριστιανικÏŒ πυρήνα της ομÏŽνυμης συνοικίας, ÏŒπου κατοικούσαν σχεδÏŒν στο σύνολÏŒ τους οι μουσουλμάνοι της Πέτρας ως το 1923. Η Ïπαρξή του μαρτυρείται ήδη απÏŒ το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). Μετά τον καταστροφικÏŒ σεισμÏŒ της 5ης Οκτωβρίου 1944, ο ναÏŒς ανοικοδομήθηκε σε μικρÏŒτερες διαστάσεις με την προσθήκη του παλαιού τέμπλου των Αγίων ΑποστÏŒλων.

Γ. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ  ΜΟΥΣΕΙΟ  (Σκευοφυλάκιο Αγ. Γεωργίου)

Το σπουδαιÏŒτερο έργο του παπά Πλάτωνα (1911 – 2000), εφημερίου της Πέτρας απÏŒ το 1937 ως το 1990, υπήρξε η διάσωση πολύτιμων ιερÏŽν (και ÏŒχι μÏŒνο) κειμηλίων απ' τους ναούς και τα ξωκλήσια της Πέτρας, με την περισυλλογή και έκθεσή τους σε τμήμα των "κελιÏŽν" του Αγ. Γεωργίου.
Τα πολύτιμα εκθέματα του "σκευοφυλακίου - εκκλησιαστικού μουσείου" καταγράφηκαν τον Αύγουστο του 1980 και τον Ιανουάριο του 1981 απÏŒ την 3η Εφορεία ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων (Χίου), ταυτÏŒχρονα με τη συντήρηση μερικÏŽν εικÏŒνων.
Οι ξύλινες προθήκες τοποθετήθηκαν αρχικά σε δύο δωμάτια των κελιÏŽν, προσβάσιμα απÏŒ τον αύλειο χÏŽρο του Αγίου Γεωργίου. ΚατÏŒπιν ÏŒμως μεταφέρθηκαν στο ημιυπÏŒγειο του ίδιου κτηρίου. ΕπρÏŒκειτο για μια λύση προσωρινή που, μολαταύτα, εξελίχθηκε σε μÏŒνιμη.
Τα καταγραφέντα εκθέματα του Εκκλησιαστικού Μουσείου δημοσιεύθηκαν στον 36ο τÏŒμο του Αρχαιολογικού Δελτίου. Απ’ αυτά ξεχωρίζουν :

• μια μεγάλη σκαφιδωτή εικÏŒνα του Παντοκράτορα του 16ου αι.
• μια εικÏŒνα κρητικής τέχνης των αρχÏŽν του 16ου αι., διαστ. 0,467 x 0,632 μ., με την παράσταση του Ευαγγελισμού.
• μία εικÏŒνα της ΘεοτÏŒκου Βρεφοκρατούσας στον τύπο της Madro della Consolazione, με ξυλÏŒγλυπτο πλαίσιο της εποχής . Ανήκει στα τέλη του 15ου αιÏŽνα.
• Σε σταυρÏŒ τέμπλου που τοποθετείται στα τέλη του 17ου αιÏŽνα (αριθ. 34), παριστάνεται ψηλά ο αυτοραμφιζÏŒμενος χάρη των νεοσσÏŽν του πελεκάνος, σύμβολο, κατά τον Επιφάνειο Σαλαμίνος, της σταυρικής θυσίας του Χριστού.
• ΑμφιπρÏŒσωπη εικÏŒνα του σÏŽματος του "επιταφίου" Χριστού (γύρω στο 1700), στην οποία έχει αφαιρεθεί  το βάθος. Ο τύπος αυτÏŒς με τις κάποιες γλυπτικές τάσεις εμφανίζεται τον 16ο αιÏŽνα στην Κρήτη.

ΑπÏŒ τα αργυρά αντικείμενα ξεχωρίζουν για την εξαίρετη τέχνη τους :
• Î­να θυμιατÏŒ (1667)
• Î­να Aγιο Ποτήριο (1747)

 Ο χÏŽρος του σκευοφυλακίου παραμένει μη επισκέψιμος, αφÏŒτου ο παπά Πλάτων συνταξιοδοτήθηκε (1990).  

Δ. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟΥ ‘ΒΑΡΕΛΤΖΙΔΑΙΝΑΣ’

«Το αρχοντικÏŒ της Βαρελτζίδαινας κτίσμα του τέλους του 18ου – αρχÏŽν του 19ου αιÏŽνα) λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο και αποτελεί σημαντικÏŒ δείγμα της αστικής αρχιτεκτονικής της ÏŒψιμης Οθωμανικής περιÏŒδου της Λέσβου, ιδιαίτερα χαρακτηριστικÏŒ για την οργάνωση της κάτοψης, του θεματικού διακÏŒσμου, του λειτουργικού τυπικού και των κατασκευαστικÏŽν λεπτομερειÏŽν. Η Î¿ικοσκευή που εκτίθεται στον ÏŒροφο είναι δωρεά της κ. Άνθης Μαλλιάκα – Ευσταθιάδου.»

Ώρες λειτουργίας :  καθημερινά εκτÏŒς Δευτέρας  8:00 – 19:00 (Μάιος – Σεπτέμβριος) / 8:00 – 15:00 (ΟκτÏŽβριος – Απρίλιος).
Τηλ. : 22530 41510.
Fax : 22510 40112.

[14η Εφορεία ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων. ΑπÏŒσπασμα απÏŒ έντυπο που διανέμεται στους επισκέπτες του μουσείου]

ΠΕΡΙΠΑΤΗΤΙΚΕΣ  ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

Στην ευρύτερη περιοχή της Πέτρας υπάρχουν εξαιρετικού οικολογικού ενδιαφέροντος και φυσικού κάλλους περιπατητικές διαδρομές, απÏŒ τις οποίες ξεχωρίζουν :  α) της κοιλάδας του ΛιγÏŽνα (στα ΒΑ του κάμπου) και  β) του ορεινού ÏŒγκου του Σκοτεινού και του Ρουδίου (στα Ν – ΝΔ), απ’ τον Κλαπάδο ως τον Άγιο Αλέξανδρο. Ο Δήμος Πέτρας επιδιÏŽκει την ανάδειξή τους υπÏŒ τον απαράβατο ÏŒρο της διαφύλαξης τÏŒσο της αισθητικής ποιÏŒτητας ÏŒσο και της ευαίσθητης φυσικής τους ισορροπίας.