
Î ÎÏ„Ïα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο : Ο ΧΩΡΟΣ
Α. ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Η Τοπογραφία
Η κωμÏŒπολη της ΠÎτρας βρίσκεται στη βορειοδυτική ΛÎσβο (επαρχία ΜηθÏμνης), σε μικρÏŒ κάμπο περιβαλλÏŒμενο απ’ τα υψÏŽματα : Ράχωνας (Β - ΒΑ 176μ), ΡοÏσα (Α. 582μ), ΡοÏδι (Ν. - ΝΔ 440μ), Προφ. Ηλίας, ΜαριÎς (ΝΔ 153μ), Τρία Ράχτα (70μ) και βρεχÏŒμενο (στα Δ – ΒΔ) απÏŒ το ελληνικÏŒ ΑρχιπÎλαγος. Οι συντεταγμÎνες της περιοχής είναι 39ο19΄ ΒÏŒρειο πλάτος και 26ο10΄ ΑνατολικÏŒ μήκος.
Η στροφή της ακτογραμμής του Ράχωνα προς τα Ν-ΝΔ κι Îπειτα προς τα ΒΔ, σχηματίζει Îνα γραφικÏŒ ÏŒρμο ο οποίος προς τη μεριά της Ανάξου κλείνεται απÏŒ τρεις νησίδες : τον Άγιο ΓεÏŽργιο, το ΜικρÏŒ Νησί και το βράχο που ονομάζεται "Μυρμήγκι".
Οι πιο αξιÏŒλογοι χείμαρροι που εκβάλλουν στον ÏŒρμο της ΠÎτρας είναι : α) βορείως ο ΛιγÏŽνας, β) νοτίως ο ΠλακοÏρας.
Οι πλαγιÎς του ΣκοτεινοÏ, του Ρουδίου, του Προφ. Ηλία και των ΜαριÏŽν Îχουν πυκνή βλάστηση, αποτελοÏμενη ψηλÏŒτερα απÏŒ δάσος τραχείας πεÏκης, βελανιδιÎς, αγριαχλαδιÎς, λίγες κερασιÎς και χαμηλÏŒτερα απÏŒ ελαιÏŽνες και συστάδες λευκÏŽν. Στα ΡοÏσσα η βλάστηση είναι αραιÏŒτερη και αποτελείται κυρίως απÏŒ βελανιδιÎς. ΩστÏŒσο, κοντά στο Πετρί ευδοκιμοÏν λεÏκες και καρυδιÎς, χάρη στις πηγÎς του "λιονταριοÏ". ΟργιÏŽδης είναι η βλάστηση στην υγρή και προσήνεμη κοιλάδα του ΛιγÏŽνα, ενÏŽ γίνεται θαμνÏŽδης στη νοτιοδυτική πλαγιά του βραχίονα του ΛεπετÏμνου, για να περιοριστεί τελικά σε ασπαλάθους στον βραχÏŽδη, εξαντλημÎνο απ' την υπερβÏŒσκηση και διαβρωμÎνο Ράχωνα.
Η Î¿δική σÏνδεση της ΠÎτρας με τη Μυτιλήνη (55 χλμ) γίνεται μÎσω της επαρχιακής οδÎ¿Ï που διÎρχεται απÏŒ τα στενά του ΠλακοÏρα, απολήγει στη πεδιάδα και, βαίνουσα παραλλήλως προς τη δυτική κλιτÏ του Ράχωνα, κατευθÏνεται προς τη Μήθυμνα. Διακλάδωση αυτής της οδοÏ, κατά μήκος της προκυμαίας της ΠÎτρας, οδηγεί στο δυτικÏŒ τμήμα του νησιÎ¿Ï (μÎσω Ανάξου, Σκουτάρου, Σκαλοχωρίου, ΒατοÏσας, Άντισσας) με απÏŽτερη κατάληξη το Σίγρι.
Η Γεωμορφολογία
Ο Î¿ικισμÏŒς της ΠÎτρας είναι κτισμÎνος πάνω σε αποσαθρωμÎνα ηφαιστειακά πετρÏŽματα. Το μορφολογικÏŒ στοιχείο που κυριαρχεί στην ευρÏτερη περιοχή είναι το ÏŒρος ΛεπÎτυμνος (968μ.), Îνα απÏŒ τα βασικά ηφαιστειακά κÎντρα της ΛÎσβου.
Ο βράχος της Παναγίας στην ΠÎτρα σχηματίστηκε απÏŒ την ανÏŽτερη μονάδα λαβÏŽν. Οι κάτοικοι χρησιμοποιοÏν τις λάβες αυτÎς για την κατασκευή δαπÎδων και στις εξωτερικÎς επενδÏσεις των σπιτιÏŽν της περιοχής.
Το μάγμα, καθÏŽς ανεβαίνει απÏŒ το εσωτερικÏŒ της Γης προς την επιφάνεια, ακολουθεί μεγάλες ασυνÎχειες στην δομή των πετρωμάτων. Στο σημείο ÏŒπου εξÎρχεται στην επιφάνεια, σχηματίζει κωνοειδείς μορφÎς, τα ονομαζÏŒμενα ηφαίστεια. Συνήθως ÏŒμως στην ευρÏτερη Îκταση του ηφαιστείου το μάγμα βρίσκει και άλλες διεξόδους προς την επιφάνεια σχηματίζοντας Îτσι παρασιτικοÏς κÏŽνους σαφÏŽς μικρÏŒτερους απÏŒ το κÏριο ηφαίστειο. Μια τÎτοια περίπτωση είναι κι ο γιγαντιαίος βράχος εντÏŒς του οικισμÎ¿Ï της ΠÎτρας, επί του οποίου ανεγÎρθηκε ο ναÏŒς της ΘεοτÏŒκου. Ο βράχος αυτÏŒς δεν είναι τίποτε άλλο απÏŒ «ηφαιστειακÏŒς λαιμÏŒς», δηλαδή ηφαιστειακή Îκχυση σε σχήμα κυλίνδρου. Στη ΛÎσβο υπάρχουν σε πολλά μÎρη τÎτοιÎ¿ι «λαιμοί», οι οποίοι ÏŒμως είναι χαμηλÏŒτεροι και περισσÏŒτερο διαβρωμÎνοι. Η ηλικία των ηφαιστειακÏŽν αυτÏŽν πετρωμάτων είναι μειοκαινική. Σχηματίστηκαν δηλαδή μεταÎ¾Ï 23 και 6 εκατ. χρÏŒνων πριν απÏŒ την εποχή μας.
Β. ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Ο ΟικισμÏŒς
Ι. Οικιστικοί πυρήνες
Οι οικιστικοί πυρήνες της ΠÎτρας είναι τρεις : α) ο πÎριξ του ιερÎ¿Ï βράχου της Παναγίας (που Îδωσε και το ÏŒνομά του στον οικισμÏŒ), β) η "Αγία Μαρίνα", γ) ο αποκαλοÏμενος ως σήμερα "ΣυνοικισμÏŒς".
Ο α΄ οικιστικÏŒς πυρήνας είναι η "καρδιά" της κωμοπÏŒλεως. Οι κατοικίες διατάσσονται περιμετρικά του βράχου με μεγαλÏτερη πυκνÏŒτητα στη Β – ΒΑ, Α και Δ πλευρά.
Η σημερινή οδÏŒς Νίκης - που ξεκινά απÏŒ το εκκλησάκι των Αγίων ΑποστÏŒλων – συνδÎει τον α΄ με τον β΄ οικιστικÏŒ πυρήνα (Αγία Μαρίνα). Εκεί τα σπίτια είναι μικρÏŒτερα και η δÏŒμηση συνεκτικÏŒτερη. ΚοιτÏŽντας απÏŒ το "βράχο της Παναγίας" η Αγία Μαρίνα δίνει την εντÏπωση ανεξάρτητου οικισμÎ¿Ï σε κάπως υπερυψωμÎνη θÎση, "χαλαρά" συνδεδεμÎνου με το υπÏŒλοιπο χωριÏŒ.
Ο γ΄ οικιστικÏŒς πυρήνας, ο λεγÏŒμενος ακÏŒμα "ΣυνοικισμÏŒς", εκτείνεται στα Β – ΒΑ, κατά μήκος της παραλιακής λεωφÏŒρου Ελ. ΒενιζÎλου. Συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του ΜεσοπολÎμου, σε μεγάλο βαθμÏŒ για τη στÎγαση ΜικρασιατÏŽν προσφÏγων.
ΙΙΙ. ΜνημεÎ¯α – ΜουσεÎ¯α – ΑξιοθÎατα
Α. ΑΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ
ΣωζÏŒμενες αστικÎς κατοικίες νεοκλασικίζοντος ρυθμοÏ
1. Οικία Παντελή Ελευθεριάδη & ΜερÏŒπης Σάββα
ΧαρακτηριστικÏŒ δείγμα νεοκλασικίζουσας αρχιτεκτονικής. ΑνεγÎρθηκε στη θÎση παλαιÏŒτερης κατοικίας (δυτικομακεδονικÎ¿Ï ρυθμοÏ), η οποία πυρπολήθηκε απÏŒ τους ΤοÏρκους το ΔεκÎμβριο του 1912.
2. Οικία Γεωργίου Φραγκάτου
ΑνεγÎρθηκε στα μÎσα του 19ου αιÏŽνα, πιθανÏŒτατα Ïστερα απ' τον ισοπεδωτικÏŒ σεισμÏŒ του 1867. Η αισθητική της διαφοροποιείται απÏŒ εκείνη των άλλων αστικÏŽν κατοικιÏŽν της ίδιας οικοδομικής φάσης, αποκλίνοντας μάλλον προς Îνα τÏπο "βίλας" αποικιακÎ¿Ï ρυθμοÏ. Το μνημειακÏŒ τοξωτÏŒ πρÏŒπυλο με τα δÏο συμμετρικά κλιμακοστάσια είναι το εντυπωσιακÏŒτερο δομικÏŒ της στοιχείο. ΠιθανÏŒν να απηχεί τις αναμνήσεις του κτίτορα απÏŒ την επτανησιακή του πατρίδα, ÏŒπου ήταν ιδιαίτερα προσφιλείς οι τοξωτÎς προσÏŒψεις. Το οικοδÏŒμημα, αφÎ¿Ï στÎγασε τον τοπικÏŒ ΚρατικÏŒ ΑγροτικÏŒ ΠαιδικÏŒ ΣταθμÏŒ, πÎρασε διαδοχικά στην κυριÏŒτητα του ΟΤΕ και της ΚοινÏŒτητας ΠÎτρας ενÏŽ ήδη λÏŒγω των σεισμÏŽν του 1972 είχε κριθεί ακατάλληλο για χρήση. ΠαρÎμεινε κλειστÏŒ επί τρεις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων ερειπÏŽθηκε. Το 2000 άρχισε η ανακαίνισή του απÏŒ τον πετρανÏŒ αρχιτÎκτονα Στρατή ΦραντζÎσκο. ΑπÏŒ το καλοκαίρι του 2002 στεγάζει το ΚΕΠ (ισÏŒγειο) και το Δημαρχείο ΠÎτρας (ÏŒροφος).
3. Οικία Κλεάνθης ΤερζοποÏλου
Επιβλητική αστική κατοικία, ανεγερθείσα μεταÎ¾Ï του 1860 - 1870. Η κÏρια είσοδος πλαισιÏŽνεται απÏŒ λαξευμÎνους ροζωποÏς τραχείτες, η διάταξη των οποίων θυμίζει καστρÏŒπορτα. ΕπιστÎφεται απÏŒ πλατÏ καμπυλωτÏŒ γείσο, τα δε παράθυρα φÎρουν υπερκείμενα προεξÎχοντα εξεργασμÎνα αετÏŽματα, ÏŒλα απÏŒ τραχείτη.
4. Οικία ΕλÎνης Ελευθεριάδου & Αριστείδη ΣÎρεσλη
Λιτή και κομψή, τυπικά νεοκλασική οικία, με αÎτωμα στην πρÏŒσοψη και ωραίο κιγκλίδωμα και υποστυλÏŽματα στον εξώστη. Στις γωνίες, οι πÎτρες σχηματίζουν πεσσοÏς που απολήγουν σε επίκρανα. ΑνεγÎρθηκε στα 1913 στη θÎση παλιÏŒτερης κατοικίας με ξÏλινη ανωδομή, η οποία πυρπολήθηκε απÏŒ τους ΤοÏρκους (Δεκ. 1912).
5. Οικία Ουρανίας Ελευθεριάδου & ΣταÏρου Δημητρίου
Μεγαλοπρεπής πετρÏŒκτιστη κατοικία, ανεγερθείσα στα 1876 απÏŒ τον κτηματία Δημήτριο ΧατζηαναγνÏŽστου, του οποίου το μονÏŒγραμμα βρίσκεται χαραγμÎνο στο υπÎρθυρο της κυρίας εισÏŒδου. ΟρθογÏŽνιοι τραχείτες περιβάλλουν την κεντρική είσοδο και τα παράθυρα της πρÏŒσοψης. Οι γωνιÏŒπετρες απολήγουν σε επίκρανα με διακÏŒσμηση σε μορφή άκανθας. ΕδÏŽ γεννήθηκε (στα 1886) ο ποιητής, εκπαιδευτικÏŒς και διαπρεπής μεταφραστής ΘρασÏβουλος ΣταÏρου, ÏŒπως κι ο αδελφÏŒς του Δημήτριος. ΕδÏŽ επίσης διÎμενε, ÏŒποτε βρισκÏŒταν στην ΠÎτρα, ο ιατροφιλÏŒσοφος ΚÏŽστας Φριλίγγος.
6. Οικία Δημητρίου Ζαφειράκη & Ουρανίας Κομίλη
Ωραία νεοκλασικίζουσα αστική κατοικία με επίχρισμα εναλλασσÏŒμενο με χτυπητÏŒ τσιμÎντο στην πρÏŒσοψη και πλαίσια στα παράθυρα, ανεγερθείσα τη δεÏτερη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα. Υπήρξε κατοικία του φιλολÏŒγου Κίμωνα Μιχαηλίδη, μετά το γάμο του με την Αικατερίνη Ζαφειράκη.
7. Οικία Φανής ΚαλλιγÎρη & ΒÏρωνος ΣÎρεσλη
Αστική κατοικία περίπου της ίδιας εποχής μ’ εκείνη του Δ. Ζαφειράκη, που βρίσκεται ακριβÏŽς απÎναντί της. Δεν παρουσιάζει καμιά πλαστικÏŒτητα στις εξωτερικÎς της επιφάνειες εκτÏŒς απÏŒ το πλατÏ βαθμιδωτÏŒ γείσο. Θυμίζει εξοχική βίλα, Îτσι ÏŒπως κρÏβεται κιÏŒλας απ' τις πυκνÎς φυλλωσιÎς των ψηλÏŽν δÎντρων του κήπου.
8. Οικία ΕλÎνης ΣÎρεσλη και Μιχαήλ Μαλλίδη
ΠρÏŒκειται για την ογκωδÎστερη και επιβλητικÏŒτερη αστική κατοικία που σÏŽζεται στην ΠÎτρα, αν εξαιρεθεί το (Îτσι κι αλλιÏŽς διαφορετικÎ¿Ï ρυθμοÏ) σπίτι "της Βαρελτζίδαινας". Μοιάζει με πυργÏŒσπιτο. Στο κιγκλίδωμα που περικλείει το φεγγίτη του υπÎρθυρου της μνημειακής κυρίας εισÏŒδου, διαγράφεται το Îτος ανÎγερσης : 1864.
Το μεγάλο τοÏτο σπίτι θα μποροÏσε να θεωρηθεί ως "μεταβατικÏŒς τÏπος" απÏŒ τις παλιÏŒτερες "δυτικομακεδονικÎ¿Ï ρυθμοÏ" αστικÎς κατοικίες (με ξÏλινη ανωδομή) στις μετασεισμικÎς νεοκλασικίζουσες, που χαρακτηρίζονται απÏŒ μικρÏŒτερα μεγÎθη, περισσÏŒτερη χάρη και πλαστικÏŒτητα.
9. Οικία ΕλÎνης Αμπατζή και Ιωάννη ΚομνηνÎ¿Ï (απÏŒ τη δεÏτερη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα, ΑποστÏŒλου ΔιαμαντοποÏλου).
Κομψή αστική κατοικία απÏŒ ροζωπÏŒ ισοδομικÏŒ τραχείτη, με αυλακωτÎς παραστάδες και επίκρανα στην κÏρια είσοδο και στις γωνίες. ΙσοδομικÏŒ το χτίσιμο στον Δ. και ΝΔ τοίχο. ΑνεγÎρθηκε στα 1872. Τα παράθυρα, πλαισιωμÎνα απÏŒ σταχτιά λάβα, Îχουν σιδερÎνια παντζοÏρια και φÎρουν λεπτοδουλεμÎνο κιγκλίδωμα που φράσσει το 1/3 περίπου του συνολικÎ¿Ï τους Ïψους. Στο διάβα των δεκαετιÏŽν ο τραχείτης υπÎστη σημαντική διάβρωση απÏŒ την υγρασία, ιδίως στα κατÏŽτερα τμήματά του. ΕδÏŽ κατοικοÏσε η γνωστή λαογράφος ΦρÏŒσω ΔιαμαντοποÏλου - ΖοÏρου.
10. Οικία Ανδρομάχης ΤερζοποÏλου
ΠÎτρινη κατοικία, με ορθογÏŽνιες γωνιÏŒπετρες και τοξωτή κÏρια είσοδο, περιβαλλÏŒμενη απÏŒ πλατÏ βαθμιδωτÏŒ επίχρισμα. ΑνεγÎρθηκε οπωσδήποτε μετά το σεισμÏŒ του 1867, η εμπειρία του οποίου καθÏŒρισε την επιλογή των υλικÏŽν και του τρÏŒπου δÏŒμησης.
11. Οικία Ελευθερίας Δήμου
ΕνδιαφÎρουσα μεσοπολεμική νεοκλασικίζουσα κατοικία, με αÎτωμα και εξώστη στην πρÏŒσοψη (παρÏŒμοια μ’ εκείνα της οικίας Νικολάου ΣÎρεσλη). Η πλαστικÏŒτητα των επιχρισμÎνων ÏŒψεων Îγκειται σε πλαίσια γÏρω απ' τα παράθυρα και τις πÏŒρτες της πρÏŒσοψης, καθÏŽς και στις γωνίες, οι οποίες μιμοÏνται κολÏŽνες απολήγουσες σε επίκρανα (τα οποία δυστυχÏŽς δεν διατηρήθηκαν μετά την τελευταία ανακαίνιση).
ΣωζÏŒμενες αστικÎς κατοικίες "δυτικομακεδονικοÏ" ρυθμοÏ
1. Οικία "Βαρελτζίδαινας"
Η ανÎγερσή της τοποθετείται στο β΄ ήμισυ του 18ου αιÏŽνα. Ανήκε στην οικογÎνεια Βαρδαξόγλου. Αποτελεί σπάνιο και αξιολογÏŒτατο δείγμα του παλαιÏŒτερου αρχιτεκτονικÎ¿Ï ρυθμÎ¿Ï ("δυτικομακεδονικοÏ") που κυριαρχοÏσε και στην ΠÎτρα πριν την εισβολή και βαθμιαία επικράτηση του νεοκλασικισμÎ¿Ï (απÏŒ τα μÎσα του 19ου αι. και εξής). ΕσωτερικÏŽς διακοσμείται με ωραίες τοιχογραφίες και ξυλÏŒγλυπτα.
Στις αρχÎς της δεκαετίας του '60 αγοράστηκε απÏŒ το υπουργείο ΠολιτισμοÏ, στην κυριÏŒτητα του οποίου παραμÎνει ως σήμερα. Η πρÏŽτη αποκατάστασή της, που ÏŒμως δεν συμπληρÏŽθηκε, άρχισε στα 1963. Μια δεÏτερη συντήρηση - αποκατάσταση, με ευθÏνη της ΙΔ΄ Εφορίας ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων ΛÎσβου, ολοκληρÏŽθηκε πρÏŒσφατα. ΑφÎ¿Ï παρÎμεινε κλειστή ÏŒσο διαρκοÏσαν οι εργασίες, Îγινε και πάλι επισκÎψιμος μουσειακÏŒς χÏŽρος απÏŒ το καλοκαίρι του 2002. Μετά την πρÏŒσφατη ανακαίνιση εφοδιάστηκε και με οικοσκευή εποχής, χάρη στην ευγενή χορηγία της κυρίας Ανθής Μαλλιάκα.
Η παραγνÏŽριση αυτÎ¿Ï του τÏπου κατοικίας, οφείλεται κυρίως στη διαφοροποίηση των αισθητικÏŽν προτιμήσεων της αστικής τάξης, που εκδηλÏŽθηκε απ’ τα μÎσα του 19ου αιÏŽνα και απÎβλεψε σταθερά σε δυτικοευρωπαÏŠκά πρÏŒτυπα. Την παραγνÏŽριση ακολοÏθησε η σταδιακή καταστροφή των υφισταμÎνων κατοικιÏŽν, που υποβοηθήθηκε απÏŒ σειρά αντικειμενικÏŽν δεδομÎνων, ÏŒπως :
α) Η φθαρτÏŒτητα του υλικÎ¿Ï ανωδομής (ξυλεία) σε συνδυασμÏŒ με την παλαιÏŒτητα των κτισμάτων.
β) Ο ισοπεδωτικÏŒς σεισμÏŒς του 1867. Η ανοικοδÏŒμηση που ακολοÏθησε δεν Îδωσε πλÎον σχεδÏŒν καμιά κατοικία "δυτικομακεδονικοÏ" τÏπου.
γ) Ο εμπρησμÏŒς μερικÏŽν κατά τις προ της απελευθερÏŽσεως ημÎρες τρομοκρατίας του Δεκεμβρίου 1912.
δ) Η παραμÎληση και αδυναμία (λÏŒγω οικονομικής δυσπραγίας) ή αδιαφορία για τη συντήρησή τους και η συνακÏŒλουθη ηθελημÎνη ή αναγκαστική κατεδάφισή τους κατά τους μεταπολεμικοÏς χρÏŒνους.
2. Οικία Μαριάνθης Φραγκάτου & ΔοÏκα Ελευθεριάδη
Άλλο Îνα ενδιαφÎρον δείγμα αστικÎ¿Ï σπιτιÎ¿Ï "δυτικομακεδονικοÏ" τÏπου. (αρχÎς 19ου αι.). Η Î¾υλεπενδυμÎνη ανωδομή δεν προβάλλεται εδÏŽ οÏτε μερικÏŽς οÏτε ολικÏŽς. Δεν επεκτείνεται, εξάλλου, στον δυτικÏŒ τοίχο. Εσωτερικά ανταποκρίνεται στην τυπική διαρρÏθμιση : το ισÏŒγειο - στρωμÎνο με γκρίζες πλάκες - χρησίμευε ως αποθηκευτικÏŒς χÏŽρος αλλά και για την εξυπηρÎτηση των καθημερινÏŽν αναγκÏŽν της οικογÎνειας και του υπηρετικÎ¿Ï προσωπικοÏ. ΜÎσα στην πρÏŽτη δεκαετία του 20ου αιÏŽνα δÏο δωμάτια του νοτιοανατολικÎ¿Ï πίσω μÎρους διαμορφÏŽθηκαν σε μαγειρείο και τραπεζαρία. Εσωτερική σκάλα στον δυτικÏŒ τοίχο οδηγεί στον ÏŒροφο, ÏŒπου, γÏρω απÏŒ τον κεντρικÏŒ προθάλαμο (τη λεγÏŒμενη "εστία") διατάσσονται τα τÎσσερα υπνοδωμάτια. ΕδÏŽ δεν υπάρχει "σοφάς", ÏŒπως στο σπίτι της Βαρελτζίδαινας. Η Î¿ροφή στα υπνοδωμάτια καλÏπτεται απÏŒ ξυλÏŒγλυπτο διακοσμητικÏŒ μοτίβο.
3. Οικία Αικατερίνης Θεοδοσίου & Βασιλείου ΗλιοποÏλου
ΜικρÏŒτερη σε διαστάσεις αστική κατοικία, αλλά ίσως παλαιÏŒτερη της Μ. Φραγκάτου. Το ισÏŒγειο εδÏŽ δεν διαθÎτει εξωτερικά κανÎνα άνοιγμα, εκτÏŒς απÏŒ δÏο εξώθυρες. Η Î¾Ïλινη σκάλα υψÏŽνεται στο κÎντρο περίπου του ισογείου, μπροστά απ' την κÏρια είσοδο. Η Î¿ροφή είναι κι εδÏŽ ξυλÏŒγλυπτη. ΓÏρω απÏŒ τον αρκετά ευρÏ κεντρικÏŒ χÏŽρο υποδοχής του επάνω ορÏŒφου (εστία), διατάσσονται τα τρία υπνοδωμάτια. Ανατολικά βρίσκεται το μαγειρείο. Το δυτικÏŒ υπνοδωμάτιο είναι το μÏŒνο ξυλεπενδυμÎνο, με ελαφρά προβολή.
4. Οικία Ολυμπίας Γεωργιάδου & Γεωργίου Μαλλιάκα
Στη διακοσμημÎνη εσοχή της πρÏŒσοψης αναγράφεται το Îτος ανÎγερσής της : 1861. ΩστÏŒσο αυτÏŒ το τμήμα είναι το μÏŒνο που διατηρήθηκε απÏŒ την αρχική ανωδομή, που ήταν ξυλεπενδυμÎνη και με προβολÎς (σαχνισίνια). Σημαντική επÎμβαση που Îγινε απÏŒ τον γιο του κτίτορα, ΝικÏŒλαο Μαλλιάκα, στα μÎσα της δεκαετίας του 1960, οδήγησε σε επιμελημÎνη ÏŒσο και ριζική ανακαίνιση.
5. Οικία Αικατερίνης Κρασά & Βασιλείου Σταυρίδη
ΔεδομÎνου ÏŒτι η ανÎγερσή της Îγινε στο β΄ ήμισυ του 19ου αιÏŽνα, είναι η μοναδική μετασεισμική αστική κατοικία που ακολουθεί τον παλιÏŒ ρυθμÏŒ Îστω και τροποποιημÎνο. Ως αποθηκευτικÏŒς χÏŽρος εδÏŽ χρησίμευε το ημιυπÏŒγειο καθÏŽς και παραπήγματα μÎσα στην αυλή. Η αλλοίωση, επομÎνως, του παραδοσιακÎ¿Ï τÏπου είναι εμφανής και σκÏŒπιμη : το κάτω πάτωμα - ÏŒχι πια ισÏŒγειο - προοριζÏŒταν κι αυτÏŒ εξ αρχής για την ικανοποίηση αναγκÏŽν της οικογÎνειας και ήταν επίσης χÏŽρος υποδοχής. Η Î¾Ïλινη σκάλα υψÏŽνεται στα δεξιά της εισÏŒδου. ΟδηγοÏσε σε εξάγωνο προθάλαμο, στις τÎσσερις πλευρÎς του οποίου διατάσσονταν τα υπνοδωμάτια. Η Î¾υλεπÎνδυση καλÏπτει ÏŒλη τη βÏŒρεια πλευρά, το δυτικÏŒ ήμισυ της οποίας εμφανίζει προβολή (σαχνισίνι) στηριγμÎνο σε ξÏλινα "φουροÏσια". Στην ανατολική πλευρά φτάνει ως το μισÏŒ. Το γείσο ήταν γÏψινο, καμπυλωτÏŒ και αρκετά προτεταμÎνο. ΔυστυχÏŽς η ανακαίνιση (στη δεκαετία του 1980) δεν το αποκατÎστησε στην αρχική του μορφή, υποβαθμίζοντας Îτσι την ÏŒλη αισθητική του οικοδομήματος. ΠρÏŒσφατα μάλιστα αφαιρÎθηκε και το μεγαλÏτερο μÎρος της ξυλεπÎνδυσης του ορÏŒφου.
Β. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ
1. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
Η ανÎγερση ιερÎ¿Ï καθιδρÏματος στην κορυφή του βράχου της ΠÎτρας – θÎση οχυρωμÎνη απÏŒ το 12ο πιθανÏŽς αιÏŽνα – χρονολογείται στην υστεροβυζαντινή περίοδο (μεταÎ¾Ï 11ου – 13ου αι.). Η ανάμνησή της Îχει τροφοδοτήσει διάφορους τοπικοÏς θρÏλους. Ο Μητροπολίτης ΜηθÏμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) περιγράφει ναÏŒ «της Αγίας ΘεοτÏŒκου, περιτειχισμÎνον μετ' οικιδίων ολίγων». ΠροφανÏŽς αναφÎρεται στο νεÏŒδμητο κτίσμα που, απÏŒ το 1609, είχε διαδεχθεί το παλιÏŒτερο ιερÏŒ. Άλλη ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε στα 1747. Ο σημερινÏŒς ναÏŒς είναι αποτÎλεσμα της ανοικοδÏŒμησης του 1840, ÏŒπως δηλÏŽνει εγχάρακτη πÎτρα Îνθετη στο τόξο της εξώθυρας, για την οποία απαιτήθηκε η Îκδοση ειδικής σουλτανικής αδείας. Η διακÏŒσμησή του (πλαστική και ζωγραφική) αποκλίνει σε δυτικÏŒτροπο Ïφος με στοιχεία μπαρÏŒκ, φαινÏŒμενο που παρατηρείται και σε άλλους ναοÏς της ίδιας εποχής στη ΛÎσβο. ΑπÏŒ το πλήθος των πολυτίμων κειμηλίων που υπήρχαν στο ναÏŒ προ της ληστρικής επιδρομής τουρκαλβανÏŽν του 1865, διασÏŽθηκαν μÏŒνο η αργυρή επÎνδυση της μεγάλης εικÏŒνας της ΘεοτÏŒκου, Îνα θυμιατήριο του 1667 και Îνα Άγιο Ποτήριο του 1742.
Ο "Βράχος της Παναγίας" συνιστά πράγματι μια αληθινή ακρÏŒπολη, στο μÎτρο που δεν παρÎσχε απλÏŽς Îνα ασφαλÎς καταφÏγιο για τους κατοίκους της ΠÎτρας (castel Petra) ή το σημείο αναφοράς για την οικιστική της διάταξη, αλλά αποτÎλεσε (και αποτελεί ακÏŒμα) το δεσπÏŒζον κÎντρο της συλλογικής λατρευτικής εμπειρίας, που συνÎχει ψυχικά και πνευματικά τον πληθυσμÏŒ της.
2. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ
ΜονÏŒκλιτη θολωτή βασιλική απÏŒ γκρίζο τραχείτη που, στα 1888, κατÎλαβε τη θÎση άλλης προγενÎστερης. Ο μονÏŒκλιτος τÏπος δίνει την αίσθηση κάποιας ευρυχωρίας που λείπει απÏŒ το ΝαÏŒ της Παναγίας. Η αισθητική του εσωτερικÎ¿Ï εμφανίζει κι εδÏŽ Îντονες δυτικÏŒτροπες τάσεις με στοιχεία μπαρÏŒκ ιδίως στην πλαστική διακÏŒσμηση των τοίχων και της οροφής. Οι μεγάλες κλασικίζουσες εικÏŒνες της πρÏŽτης σειράς του τÎμπλου φιλοτεχνήθηκαν (1898-1900) απÏŒ τον Κυδωνιάτη αγιογράφο Δημήτριο ΑγραφιÏŽτη. ΣÏμφωνα με καθιερωμÎνη συνήθεια, ο ενοριακÏŒς ναÏŒς του Αγίου Γεωργίου χρησιμοποιείται κατά τη χειμερινή περίοδο (ΣεπτÎμβριος – Μάρτιος).
3. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ
ΥστεροβυζαντινÏŒς ναÏŒς (16ος αι.) τÏπου χαμηλής μονÏŒκλιτης ξυλÏŒστεγης βασιλικής χαρακτηριστικής της μÎσης τουρκοκρατίας, στην θÎση παλαιοχριστιανικÎ¿Ï ιεροÏ, μÎλη του οποίου διασÏŽζονται ακÏŒμα ενσωματωμÎνα στην τοιχοποιία ή βρίσκονταν άλλοτε στον αÏλειο χÏŽρο. Τις παλαιÏŒτερες πληροφορίες για τον Άγιο ΝικÏŒλαο αντλοÏμε απ’ το Μητροπολίτη ΜηθÏμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) κι απÏŒ ιεροσολυμιτικÏŒ κÏŽδικα του 1653-54. Οι τοίχοι είναι ‘Î¿λÏŒγραπτÎ¿ι’ με τρία στρÏŽματα αγιογραφιÏŽν, παλαιÏŒτερες των οποίων θεωροÏνται του ΙερÎ¿Ï Βήματος (16ος αι.). Ένα επίγραμμα αναφÎρεται στον πελοποννήσιο ζωγράφο (ευπρεπιστή) ΝικÏŒλαο Φίτζη, που «ευπρÎπισε» το ναÏŒ κατά την ανακαίνιση του 1721. Άλλες επιγραφÎς υπάρχουν στο τÎμπλο και στην ΠÏλη του ΙερÎ¿Ï Βήματος. Η σημερινή μορφή του μνημείου είναι αποτÎλεσμα αναστηλωτικÏŽν εργασιÏŽν του 1937 – 1938, οι οποίες του στÎρησαν τη μικρή στοά της δυτικής ÏŒψης με τον υπερκείμενο γυναικωνίτη, αλλά και σημαντικÏŒ τμήμα του εικονογραφικÎ¿Ï του προγράμματος.
ΜΙΚΡΟΤΕΡΟΙ ΝΑΟΙ
ΙερÏŒς ΝαÏŒς Αγίων ΑποστÏŒλων
ΜικρÏŒς μη ενοριακÏŒς ναÏŒς, ανοικοδομημÎνος (δαπάναις της Φανής ΣÎρεσλη) στη θÎση άλλου λίγο μεγαλÏτερου, που κατÎρρευσε λÏŒγω του σεισμÎ¿Ï της 5ης Οκτωβρίου 1944, και του οποίου το τÎμπλο μεταφÎρθηκε στην Αγία Μαρίνα. ΤÏŒσο για την προγενÎστερη ÏŒσο και για (πιθανÎς) αρχαιÏŒτερες οικοδομικÎς φάσεις, πληροφορίες δεν υπάρχουν. Πάντως, η Ïπαρξη ναÎ¿Ï των Αγίων ΑποστÏŒλων στην ΠÎτρα του 17ου αιÏŽνα μαρτυρείται απÏŒ το Μητροπολίτη ΜηθÏμνης Γαβριήλ (1618 – 1621).
ΙερÏŒς ΝαÏŒς Αγίας Μαρίνας
ΜικρÏŒς μη ενοριακÏŒς ναÏŒς, στο χριστιανικÏŒ πυρήνα της ομÏŽνυμης συνοικίας, ÏŒπου κατοικοÏσαν σχεδÏŒν στο σÏνολÏŒ τους οι μουσουλμάνοι της ΠÎτρας ως το 1923. Η Ïπαρξή του μαρτυρείται ήδη απÏŒ το Μητροπολίτη ΜηθÏμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). Μετά τον καταστροφικÏŒ σεισμÏŒ της 5ης Οκτωβρίου 1944, ο ναÏŒς ανοικοδομήθηκε σε μικρÏŒτερες διαστάσεις με την προσθήκη του παλαιÎ¿Ï τÎμπλου των Αγίων ΑποστÏŒλων.
Γ. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ (Σκευοφυλάκιο Αγ. Γεωργίου)
Το σπουδαιÏŒτερο Îργο του παπά Πλάτωνα (1911 – 2000), εφημερίου της ΠÎτρας απÏŒ το 1937 ως το 1990, υπήρξε η διάσωση πολÏτιμων ιερÏŽν (και ÏŒχι μÏŒνο) κειμηλίων απ' τους ναοÏς και τα ξωκλήσια της ΠÎτρας, με την περισυλλογή και Îκθεσή τους σε τμήμα των "κελιÏŽν" του Αγ. Γεωργίου.
Τα πολÏτιμα εκθÎματα του "σκευοφυλακίου - εκκλησιαστικÎ¿Ï μουσείου" καταγράφηκαν τον ΑÏγουστο του 1980 και τον Ιανουάριο του 1981 απÏŒ την 3η Εφορεία ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων (Χίου), ταυτÏŒχρονα με τη συντήρηση μερικÏŽν εικÏŒνων.
Οι ξÏλινες προθήκες τοποθετήθηκαν αρχικά σε δÏο δωμάτια των κελιÏŽν, προσβάσιμα απÏŒ τον αÏλειο χÏŽρο του Αγίου Γεωργίου. ΚατÏŒπιν ÏŒμως μεταφÎρθηκαν στο ημιυπÏŒγειο του ίδιου κτηρίου. ΕπρÏŒκειτο για μια λÏση προσωρινή που, μολαταÏτα, εξελίχθηκε σε μÏŒνιμη.
Τα καταγραφÎντα εκθÎματα του ΕκκλησιαστικÎ¿Ï Μουσείου δημοσιεÏθηκαν στον 36ο τÏŒμο του ΑρχαιολογικÎ¿Ï Δελτίου. Απ’ αυτά ξεχωρίζουν :
• μια μεγάλη σκαφιδωτή εικÏŒνα του Παντοκράτορα του 16ου αι.
• μια εικÏŒνα κρητικής τÎχνης των αρχÏŽν του 16ου αι., διαστ. 0,467 x 0,632 μ., με την παράσταση του ΕυαγγελισμοÏ.
• μία εικÏŒνα της ΘεοτÏŒκου ΒρεφοκρατοÏσας στον τÏπο της Madro della Consolazione, με ξυλÏŒγλυπτο πλαίσιο της εποχής . Ανήκει στα τÎλη του 15ου αιÏŽνα.
• Σε σταυρÏŒ τÎμπλου που τοποθετείται στα τÎλη του 17ου αιÏŽνα (αριθ. 34), παριστάνεται ψηλά ο αυτοραμφιζÏŒμενος χάρη των νεοσσÏŽν του πελεκάνος, σÏμβολο, κατά τον Επιφάνειο Σαλαμίνος, της σταυρικής θυσίας του ΧριστοÏ.
• ΑμφιπρÏŒσωπη εικÏŒνα του σÏŽματος του "επιταφίου" ΧριστÎ¿Ï (γÏρω στο 1700), στην οποία Îχει αφαιρεθεί το βάθος. Ο τÏπος αυτÏŒς με τις κάποιες γλυπτικÎς τάσεις εμφανίζεται τον 16ο αιÏŽνα στην Κρήτη.
ΑπÏŒ τα αργυρά αντικείμενα ξεχωρίζουν για την εξαίρετη τÎχνη τους :
• Îνα θυμιατÏŒ (1667)
• Îνα Aγιο Ποτήριο (1747)
Ο χÏŽρος του σκευοφυλακίου παραμÎνει μη επισκÎψιμος, αφÏŒτου ο παπά Πλάτων συνταξιοδοτήθηκε (1990).
Δ. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟΥ ‘ΒΑΡΕΛΤΖΙΔΑΙΝΑΣ’
«Το αρχοντικÏŒ της Βαρελτζίδαινας κτίσμα του τÎλους του 18ου – αρχÏŽν του 19ου αιÏŽνα) λειτουργεί ως επισκÎψιμο μνημείο και αποτελεί σημαντικÏŒ δείγμα της αστικής αρχιτεκτονικής της ÏŒψιμης Οθωμανικής περιÏŒδου της ΛÎσβου, ιδιαίτερα χαρακτηριστικÏŒ για την οργάνωση της κάτοψης, του θεματικÎ¿Ï διακÏŒσμου, του λειτουργικÎ¿Ï τυπικÎ¿Ï και των κατασκευαστικÏŽν λεπτομερειÏŽν. Η Î¿ικοσκευή που εκτίθεται στον ÏŒροφο είναι δωρεά της κ. Άνθης Μαλλιάκα – Ευσταθιάδου.»
Îρες λειτουργίας : καθημερινά εκτÏŒς ΔευτÎρας 8:00 – 19:00 (Μάιος – ΣεπτÎμβριος) / 8:00 – 15:00 (ΟκτÏŽβριος – Απρίλιος).
Τηλ. : 22530 41510.
Fax : 22510 40112.
[14η Εφορεία ΒυζαντινÏŽν Αρχαιοτήτων. ΑπÏŒσπασμα απÏŒ Îντυπο που διανÎμεται στους επισκÎπτες του μουσείου]
ΠΕΡΙΠΑΤΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ
Στην ευρÏτερη περιοχή της ΠÎτρας υπάρχουν εξαιρετικÎ¿Ï Î¿ικολογικÎ¿Ï ενδιαφÎροντος και φυσικÎ¿Ï κάλλους περιπατητικÎς διαδρομÎς, απÏŒ τις οποίες ξεχωρίζουν : α) της κοιλάδας του ΛιγÏŽνα (στα ΒΑ του κάμπου) και β) του ορεινÎ¿Ï ÏŒγκου του ΣκοτεινÎ¿Ï και του Ρουδίου (στα Ν – ΝΔ), απ’ τον Κλαπάδο ως τον Άγιο ΑλÎξανδρο. Ο Δήμος ΠÎτρας επιδιÏŽκει την ανάδειξή τους υπÏŒ τον απαράβατο ÏŒρο της διαφÏλαξης τÏŒσο της αισθητικής ποιÏŒτητας ÏŒσο και της ευαίσθητης φυσικής τους ισορροπίας.