Lesvos oldies

"Η Ιστορία της Πέτρας" του Νικολάου Σταυρίδη - Νικολαϊδη Φιλόλογου- Ιστορικού

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  1ο :  Ο  ΧΩΡΟΣ

Α. ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Η Τοπογραφία

Η κωμόπολη της Πέτρας βρίσκεται στη βορειοδυτική Λέσβο (επαρχία Μηθύμνης), σε μικρό κάμπο περιβαλλόμενο απ’ τα υψώματα :  Ράχωνας (Β - ΒΑ 176μ), Ρούσα (Α. 582μ), Ρούδι (Ν. - ΝΔ 440μ), Προφ. Ηλίας, Μαριές (ΝΔ 153μ), Τρία Ράχτα (70μ) και βρεχόμενο (στα Δ – ΒΔ) από το ελληνικό Αρχιπέλαγος. Οι συντεταγμένες της περιοχής είναι 39ο19΄ Βόρειο πλάτος και 26ο10΄ Ανατολικό μήκος.
Η στροφή της ακτογραμμής του Ράχωνα προς τα Ν-ΝΔ κι έπειτα προς τα ΒΔ, σχηματίζει ένα γραφικό όρμο ο οποίος προς τη μεριά της Ανάξου κλείνεται από τρεις νησίδες : τον Άγιο Γεώργιο, το Μικρό Νησί και το βράχο που ονομάζεται "Μυρμήγκι".
Οι πιο αξιόλογοι χείμαρροι που εκβάλλουν στον όρμο της Πέτρας είναι :  α) βορείως ο Λιγώνας, β) νοτίως ο Πλακούρας.
Οι πλαγιές του Σκοτεινού, του Ρουδίου, του Προφ. Ηλία και των Μαριών έχουν πυκνή βλάστηση, αποτελούμενη ψηλότερα από δάσος τραχείας πεύκης, βελανιδιές, αγριαχλαδιές, λίγες κερασιές και χαμηλότερα από ελαιώνες και συστάδες λευκών. Στα Ρούσσα η βλάστηση είναι αραιότερη και αποτελείται κυρίως από βελανιδιές. Ωστόσο, κοντά στο Πετρί ευδοκιμούν λεύκες και καρυδιές, χάρη στις πηγές του "λιονταριού". Οργιώδης είναι η βλάστηση στην υγρή και προσήνεμη κοιλάδα του Λιγώνα, ενώ γίνεται θαμνώδης στη νοτιοδυτική πλαγιά του βραχίονα του Λεπετύμνου, για να περιοριστεί τελικά σε ασπαλάθους στον βραχώδη, εξαντλημένο απ' την υπερβόσκηση και διαβρωμένο Ράχωνα.  
Η οδική σύνδεση της Πέτρας με τη Μυτιλήνη (55 χλμ) γίνεται μέσω της επαρχιακής οδού που διέρχεται από τα στενά του Πλακούρα, απολήγει στη πεδιάδα και, βαίνουσα παραλλήλως προς τη δυτική κλιτύ του Ράχωνα, κατευθύνεται προς τη Μήθυμνα. Διακλάδωση αυτής της οδού, κατά μήκος της προκυμαίας της Πέτρας, οδηγεί  στο δυτικό τμήμα του νησιού (μέσω Ανάξου, Σκουτάρου, Σκαλοχωρίου, Βατούσας, Άντισσας) με απώτερη κατάληξη το Σίγρι.

Η  Γεωμορφολογία

Ο οικισμός της Πέτρας είναι κτισμένος πάνω σε αποσαθρωμένα ηφαιστειακά πετρώματα. Το μορφολογικό στοιχείο που κυριαρχεί στην ευρύτερη περιοχή είναι το όρος Λεπέτυμνος (968μ.), ένα από τα βασικά ηφαιστειακά κέντρα της Λέσβου.
Ο βράχος της Παναγίας στην Πέτρα σχηματίστηκε από την ανώτερη μονάδα λαβών. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν τις λάβες αυτές για την κατασκευή δαπέδων και στις εξωτερικές επενδύσεις των σπιτιών της περιοχής.
Το μάγμα, καθώς ανεβαίνει από το εσωτερικό της Γης προς την επιφάνεια, ακολουθεί μεγάλες ασυνέχειες στην δομή των πετρωμάτων. Στο σημείο όπου εξέρχεται στην επιφάνεια, σχηματίζει κωνοειδείς μορφές, τα ονομαζόμενα ηφαίστεια. Συνήθως όμως στην ευρύτερη έκταση του ηφαιστείου το μάγμα βρίσκει και άλλες διεξόδους προς την επιφάνεια σχηματίζοντας έτσι παρασιτικούς κώνους σαφώς μικρότερους από το κύριο ηφαίστειο. Μια τέτοια περίπτωση είναι κι ο γιγαντιαίος βράχος εντός του οικισμού της Πέτρας, επί του οποίου ανεγέρθηκε ο ναός της Θεοτόκου. Ο βράχος αυτός δεν είναι τίποτε άλλο από «ηφαιστειακός λαιμός», δηλαδή ηφαιστειακή έκχυση σε σχήμα κυλίνδρου. Στη Λέσβο υπάρχουν σε πολλά μέρη τέτοιοι «λαιμοί», οι οποίοι όμως είναι χαμηλότεροι και περισσότερο διαβρωμένοι. Η ηλικία των ηφαιστειακών αυτών πετρωμάτων είναι μειοκαινική. Σχηματίστηκαν δηλαδή μεταξύ 23 και 6 εκατ. χρόνων πριν από την εποχή μας.

Β. ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Ο Οικισμός

Ι. Οικιστικοί πυρήνες

Οι οικιστικοί πυρήνες της Πέτρας είναι τρεις :  α) ο πέριξ του ιερού βράχου της Παναγίας (που έδωσε και το όνομά του στον οικισμό),  β) η "Αγία Μαρίνα",  γ) ο αποκαλούμενος ως σήμερα "Συνοικισμός".
Ο α΄ οικιστικός πυρήνας είναι η "καρδιά" της κωμοπόλεως. Οι κατοικίες διατάσσονται περιμετρικά του βράχου με μεγαλύτερη πυκνότητα στη Β – ΒΑ, Α και Δ πλευρά.
Η σημερινή οδός Νίκης - που ξεκινά από το εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων – συνδέει τον α΄ με τον β΄ οικιστικό πυρήνα (Αγία Μαρίνα). Εκεί τα σπίτια είναι μικρότερα και η δόμηση συνεκτικότερη.  Κοιτώντας από το "βράχο της Παναγίας" η Αγία Μαρίνα δίνει την εντύπωση ανεξάρτητου οικισμού σε κάπως υπερυψωμένη θέση, "χαλαρά" συνδεδεμένου με το υπόλοιπο χωριό.
Ο γ΄ οικιστικός πυρήνας, ο λεγόμενος ακόμα "Συνοικισμός", εκτείνεται στα Β – ΒΑ, κατά μήκος της παραλιακής λεωφόρου Ελ. Βενιζέλου. Συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, σε μεγάλο βαθμό για τη στέγαση Μικρασιατών προσφύγων.

ΙΙΙ. Μνημεία – Μουσεία – Αξιοθέατα

Α. ΑΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ

Σωζόμενες αστικές κατοικίες νεοκλασικίζοντος ρυθμού

1. Οικία Παντελή Ελευθεριάδη & Μερόπης Σάββα

Χαρακτηριστικό δείγμα νεοκλασικίζουσας αρχιτεκτονικής. Ανεγέρθηκε στη θέση παλαιότερης κατοικίας (δυτικομακεδονικού ρυθμού), η οποία πυρπολήθηκε από τους Τούρκους το Δεκέμβριο του 1912.

2. Οικία Γεωργίου Φραγκάτου

Ανεγέρθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα,  πιθανότατα ύστερα απ' τον ισοπεδωτικό σεισμό του 1867. Η αισθητική της διαφοροποιείται από εκείνη των άλλων αστικών κατοικιών της ίδιας οικοδομικής φάσης, αποκλίνοντας μάλλον προς ένα τύπο "βίλας" αποικιακού ρυθμού. Το μνημειακό τοξωτό πρόπυλο με τα δύο συμμετρικά κλιμακοστάσια είναι το εντυπωσιακότερο δομικό της στοιχείο. Πιθανόν να απηχεί τις αναμνήσεις του κτίτορα από την επτανησιακή του πατρίδα, όπου ήταν ιδιαίτερα προσφιλείς οι τοξωτές προσόψεις. Το οικοδόμημα, αφού στέγασε τον τοπικό Κρατικό Αγροτικό Παιδικό Σταθμό, πέρασε διαδοχικά στην κυριότητα του ΟΤΕ και της Κοινότητας Πέτρας ενώ ήδη λόγω των σεισμών του 1972 είχε κριθεί ακατάλληλο για χρήση. Παρέμεινε κλειστό επί τρεις δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων ερειπώθηκε. Το 2000 άρχισε η ανακαίνισή του από τον πετρανό αρχιτέκτονα Στρατή Φραντζέσκο. Από το καλοκαίρι του 2002 στεγάζει το ΚΕΠ (ισόγειο) και το Δημαρχείο Πέτρας (όροφος).

3. Οικία Κλεάνθης Τερζοπούλου

Επιβλητική αστική κατοικία, ανεγερθείσα μεταξύ του 1860 - 1870. Η κύρια είσοδος πλαισιώνεται από λαξευμένους ροζωπούς τραχείτες, η διάταξη των οποίων θυμίζει καστρόπορτα. Επιστέφεται από πλατύ καμπυλωτό γείσο, τα δε παράθυρα φέρουν υπερκείμενα προεξέχοντα εξεργασμένα αετώματα, όλα από τραχείτη.

4. Οικία Ελένης Ελευθεριάδου & Αριστείδη Σέρεσλη

Λιτή και κομψή, τυπικά νεοκλασική οικία, με αέτωμα στην πρόσοψη και ωραίο κιγκλίδωμα και υποστυλώματα στον εξώστη. Στις γωνίες, οι  πέτρες σχηματίζουν πεσσούς που απολήγουν σε επίκρανα. Ανεγέρθηκε στα 1913 στη θέση παλιότερης κατοικίας με ξύλινη ανωδομή, η οποία πυρπολήθηκε από τους  Τούρκους (Δεκ. 1912).

5. Οικία Ουρανίας Ελευθεριάδου & Σταύρου Δημητρίου

Μεγαλοπρεπής πετρόκτιστη κατοικία, ανεγερθείσα στα 1876 από τον κτηματία Δημήτριο Χατζηαναγνώστου, του οποίου το μονόγραμμα βρίσκεται χαραγμένο στο υπέρθυρο της κυρίας εισόδου. Ορθογώνιοι τραχείτες περιβάλλουν την κεντρική είσοδο και τα παράθυρα της πρόσοψης. Οι γωνιόπετρες απολήγουν σε επίκρανα με διακόσμηση σε μορφή άκανθας. Εδώ γεννήθηκε (στα 1886) ο ποιητής, εκπαιδευτικός και διαπρεπής μεταφραστής Θρασύβουλος Σταύρου, όπως κι ο αδελφός του Δημήτριος. Εδώ επίσης διέμενε, όποτε βρισκόταν στην Πέτρα, ο ιατροφιλόσοφος Κώστας Φριλίγγος.

6. Οικία Δημητρίου Ζαφειράκη & Ουρανίας Κομίλη

Ωραία νεοκλασικίζουσα αστική κατοικία με επίχρισμα εναλλασσόμενο με χτυπητό τσιμέντο στην πρόσοψη και πλαίσια στα παράθυρα, ανεγερθείσα τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα. Υπήρξε κατοικία του φιλολόγου Κίμωνα Μιχαηλίδη, μετά το γάμο του με την Αικατερίνη Ζαφειράκη.

7. Οικία Φανής Καλλιγέρη & Βύρωνος Σέρεσλη

Αστική κατοικία περίπου της ίδιας εποχής μ’ εκείνη του Δ. Ζαφειράκη, που βρίσκεται ακριβώς απέναντί της. Δεν παρουσιάζει καμιά πλαστικότητα στις εξωτερικές της επιφάνειες εκτός από το πλατύ βαθμιδωτό γείσο. Θυμίζει εξοχική βίλα, έτσι όπως κρύβεται κιόλας απ' τις πυκνές φυλλωσιές των ψηλών δέντρων του κήπου.

8. Οικία Ελένης Σέρεσλη και Μιχαήλ Μαλλίδη

Πρόκειται για την ογκωδέστερη και επιβλητικότερη αστική κατοικία που σώζεται στην Πέτρα, αν εξαιρεθεί το (έτσι κι αλλιώς διαφορετικού ρυθμού) σπίτι "της Βαρελτζίδαινας". Μοιάζει με πυργόσπιτο. Στο κιγκλίδωμα που περικλείει το φεγγίτη του υπέρθυρου της μνημειακής κυρίας εισόδου, διαγράφεται το έτος ανέγερσης :  1864. 
Το μεγάλο τούτο σπίτι θα μπορούσε να θεωρηθεί ως "μεταβατικός τύπος" από τις παλιότερες "δυτικομακεδονικού ρυθμού" αστικές κατοικίες (με ξύλινη ανωδομή) στις μετασεισμικές νεοκλασικίζουσες, που χαρακτηρίζονται από μικρότερα μεγέθη, περισσότερη χάρη και πλαστικότητα.

9. Οικία Ελένης Αμπατζή και Ιωάννη Κομνηνού (από τη δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα, Αποστόλου Διαμαντοπούλου).

Κομψή αστική κατοικία από ροζωπό ισοδομικό τραχείτη, με αυλακωτές παραστάδες και επίκρανα στην κύρια είσοδο και στις γωνίες. Ισοδομικό το χτίσιμο στον Δ. και ΝΔ τοίχο. Ανεγέρθηκε στα 1872. Τα παράθυρα, πλαισιωμένα από σταχτιά λάβα, έχουν σιδερένια παντζούρια και φέρουν λεπτοδουλεμένο κιγκλίδωμα που φράσσει το 1/3 περίπου του συνολικού τους ύψους.  Στο διάβα των δεκαετιών ο τραχείτης υπέστη σημαντική διάβρωση από την υγρασία, ιδίως στα κατώτερα τμήματά του. Εδώ κατοικούσε η γνωστή λαογράφος Φρόσω Διαμαντοπούλου - Ζούρου.

10. Οικία Ανδρομάχης Τερζοπούλου

Πέτρινη κατοικία, με ορθογώνιες γωνιόπετρες και τοξωτή κύρια είσοδο, περιβαλλόμενη από πλατύ βαθμιδωτό επίχρισμα. Ανεγέρθηκε οπωσδήποτε μετά το σεισμό του 1867, η εμπειρία του οποίου καθόρισε την επιλογή των υλικών και του τρόπου δόμησης.

11. Οικία Ελευθερίας Δήμου

Ενδιαφέρουσα μεσοπολεμική νεοκλασικίζουσα κατοικία, με αέτωμα και εξώστη στην πρόσοψη (παρόμοια μ’ εκείνα της οικίας Νικολάου Σέρεσλη). Η πλαστικότητα των επιχρισμένων όψεων έγκειται σε πλαίσια γύρω απ' τα παράθυρα και τις πόρτες της πρόσοψης, καθώς και στις γωνίες, οι οποίες μιμούνται κολώνες απολήγουσες σε επίκρανα (τα οποία δυστυχώς δεν διατηρήθηκαν μετά την τελευταία ανακαίνιση).

Σωζόμενες αστικές κατοικίες "δυτικομακεδονικού" ρυθμού

1. Οικία "Βαρελτζίδαινας"

Η ανέγερσή της τοποθετείται στο β΄ ήμισυ του 18ου αιώνα. Ανήκε στην οικογένεια Βαρδαξόγλου. Αποτελεί σπάνιο και αξιολογότατο δείγμα του παλαιότερου αρχιτεκτονικού ρυθμού ("δυτικομακεδονικού") που κυριαρχούσε και στην Πέτρα πριν την εισβολή και βαθμιαία επικράτηση του νεοκλασικισμού (από τα μέσα του 19ου αι. και εξής). Εσωτερικώς διακοσμείται με ωραίες τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτα.
Στις αρχές της δεκαετίας του '60 αγοράστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού, στην κυριότητα του οποίου παραμένει ως σήμερα. Η πρώτη αποκατάστασή της, που όμως δεν συμπληρώθηκε, άρχισε στα 1963. Μια δεύτερη συντήρηση - αποκατάσταση, με ευθύνη της ΙΔ΄ Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λέσβου, ολοκληρώθηκε πρόσφατα. Αφού παρέμεινε κλειστή όσο διαρκούσαν οι εργασίες,  έγινε και πάλι επισκέψιμος μουσειακός χώρος από το καλοκαίρι του 2002. Μετά την πρόσφατη ανακαίνιση εφοδιάστηκε και με οικοσκευή εποχής, χάρη στην ευγενή χορηγία της κυρίας Ανθής Μαλλιάκα.
Η παραγνώριση αυτού του τύπου κατοικίας, οφείλεται κυρίως στη διαφοροποίηση των αισθητικών προτιμήσεων της αστικής τάξης, που εκδηλώθηκε απ’ τα μέσα του 19ου αιώνα και απέβλεψε σταθερά σε δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα. Την παραγνώριση ακολούθησε η σταδιακή καταστροφή των υφισταμένων κατοικιών, που υποβοηθήθηκε από σειρά αντικειμενικών δεδομένων, όπως :
α) Η φθαρτότητα του υλικού ανωδομής (ξυλεία) σε συνδυασμό με την παλαιότητα των κτισμάτων.
β) Ο ισοπεδωτικός σεισμός του 1867. Η ανοικοδόμηση που ακολούθησε δεν έδωσε πλέον σχεδόν καμιά κατοικία "δυτικομακεδονικού" τύπου.
γ) Ο εμπρησμός μερικών κατά τις προ της απελευθερώσεως ημέρες τρομοκρατίας του Δεκεμβρίου 1912.
δ) Η παραμέληση και αδυναμία (λόγω οικονομικής δυσπραγίας)  ή αδιαφορία για τη συντήρησή τους και η συνακόλουθη ηθελημένη ή αναγκαστική κατεδάφισή τους κατά τους μεταπολεμικούς χρόνους.

2. Οικία Μαριάνθης Φραγκάτου & Δούκα Ελευθεριάδη

Άλλο ένα ενδιαφέρον δείγμα αστικού σπιτιού "δυτικομακεδονικού" τύπου. (αρχές 19ου αι.). Η ξυλεπενδυμένη ανωδομή δεν προβάλλεται εδώ ούτε μερικώς ούτε ολικώς. Δεν επεκτείνεται, εξάλλου, στον δυτικό τοίχο. Εσωτερικά ανταποκρίνεται στην τυπική διαρρύθμιση :  το ισόγειο - στρωμένο με γκρίζες πλάκες - χρησίμευε ως αποθηκευτικός χώρος αλλά και για την εξυπηρέτηση των καθημερινών αναγκών της οικογένειας και του υπηρετικού προσωπικού. Μέσα στην πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα δύο δωμάτια του νοτιοανατολικού πίσω μέρους διαμορφώθηκαν σε μαγειρείο και τραπεζαρία. Εσωτερική σκάλα στον δυτικό τοίχο οδηγεί στον όροφο, όπου, γύρω από τον κεντρικό προθάλαμο (τη λεγόμενη "εστία") διατάσσονται τα τέσσερα υπνοδωμάτια. Εδώ δεν υπάρχει "σοφάς", όπως στο σπίτι της Βαρελτζίδαινας. Η οροφή στα υπνοδωμάτια καλύπτεται από ξυλόγλυπτο διακοσμητικό μοτίβο.

3. Οικία Αικατερίνης Θεοδοσίου & Βασιλείου Ηλιοπούλου

Μικρότερη σε διαστάσεις αστική κατοικία, αλλά ίσως παλαιότερη της Μ. Φραγκάτου. Το ισόγειο εδώ δεν διαθέτει εξωτερικά κανένα άνοιγμα, εκτός από δύο εξώθυρες. Η ξύλινη σκάλα υψώνεται στο κέντρο περίπου του ισογείου, μπροστά απ' την κύρια είσοδο. Η οροφή είναι κι εδώ ξυλόγλυπτη. Γύρω από τον αρκετά ευρύ κεντρικό χώρο υποδοχής του επάνω ορόφου (εστία), διατάσσονται τα τρία υπνοδωμάτια. Ανατολικά βρίσκεται το μαγειρείο. Το δυτικό υπνοδωμάτιο είναι το μόνο ξυλεπενδυμένο, με ελαφρά προβολή.

4. Οικία  Ολυμπίας Γεωργιάδου & Γεωργίου Μαλλιάκα

Στη διακοσμημένη εσοχή της πρόσοψης αναγράφεται το έτος ανέγερσής της :  1861. Ωστόσο αυτό το τμήμα είναι το μόνο που διατηρήθηκε από την αρχική ανωδομή, που ήταν ξυλεπενδυμένη και με προβολές (σαχνισίνια). Σημαντική επέμβαση που έγινε από τον γιο του κτίτορα, Νικόλαο Μαλλιάκα, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, οδήγησε σε επιμελημένη όσο και ριζική ανακαίνιση.

5. Οικία Αικατερίνης Κρασά & Βασιλείου Σταυρίδη

Δεδομένου ότι η ανέγερσή της έγινε στο β΄ ήμισυ του 19ου αιώνα, είναι η μοναδική μετασεισμική αστική κατοικία που ακολουθεί τον παλιό ρυθμό έστω και τροποποιημένο. Ως αποθηκευτικός χώρος εδώ χρησίμευε το ημιυπόγειο καθώς και παραπήγματα μέσα στην αυλή. Η αλλοίωση, επομένως, του παραδοσιακού τύπου είναι εμφανής και σκόπιμη :  το κάτω πάτωμα - όχι πια ισόγειο - προοριζόταν κι αυτό εξ αρχής για την ικανοποίηση αναγκών της οικογένειας και ήταν επίσης χώρος υποδοχής. Η ξύλινη σκάλα υψώνεται στα δεξιά της εισόδου. Οδηγούσε σε εξάγωνο προθάλαμο, στις τέσσερις πλευρές του οποίου διατάσσονταν τα υπνοδωμάτια. Η ξυλεπένδυση καλύπτει όλη τη βόρεια πλευρά, το δυτικό ήμισυ της οποίας εμφανίζει προβολή (σαχνισίνι) στηριγμένο σε ξύλινα "φουρούσια". Στην ανατολική πλευρά φτάνει ως το μισό. Το γείσο ήταν γύψινο, καμπυλωτό και αρκετά προτεταμένο. Δυστυχώς η ανακαίνιση (στη δεκαετία του 1980) δεν το αποκατέστησε στην αρχική του μορφή, υποβαθμίζοντας έτσι την όλη αισθητική του οικοδομήματος. Πρόσφατα μάλιστα αφαιρέθηκε και το μεγαλύτερο μέρος της ξυλεπένδυσης του ορόφου.

Β. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

1. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Η ανέγερση ιερού καθιδρύματος στην κορυφή του βράχου της Πέτρας – θέση οχυρωμένη από το 12ο πιθανώς αιώνα – χρονολογείται στην υστεροβυζαντινή περίοδο (μεταξύ 11ου – 13ου αι.). Η ανάμνησή της έχει τροφοδοτήσει διάφορους τοπικούς θρύλους.  Ο Μητροπολίτης Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) περιγράφει ναό «της Αγίας Θεοτόκου, περιτειχισμένον μετ' οικιδίων ολίγων». Προφανώς αναφέρεται στο νεόδμητο κτίσμα που, από το 1609, είχε διαδεχθεί το παλιότερο ιερό. Άλλη ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε στα 1747. Ο σημερινός ναός είναι αποτέλεσμα της ανοικοδόμησης του 1840, όπως δηλώνει εγχάρακτη πέτρα ένθετη στο τόξο της εξώθυρας, για την οποία απαιτήθηκε η έκδοση ειδικής σουλτανικής αδείας. Η διακόσμησή του (πλαστική και ζωγραφική) αποκλίνει σε  δυτικότροπο ύφος με στοιχεία μπαρόκ, φαινόμενο που παρατηρείται και σε άλλους ναούς της ίδιας εποχής στη Λέσβο. Από το πλήθος των πολυτίμων κειμηλίων που υπήρχαν στο ναό προ της ληστρικής επιδρομής τουρκαλβανών του 1865, διασώθηκαν μόνο η αργυρή επένδυση της μεγάλης εικόνας της Θεοτόκου, ένα θυμιατήριο του 1667 και ένα Άγιο Ποτήριο του 1742.
Ο "Βράχος της Παναγίας" συνιστά πράγματι μια αληθινή ακρόπολη, στο μέτρο που δεν παρέσχε απλώς ένα ασφαλές καταφύγιο για τους κατοίκους της Πέτρας (castel Petra) ή το σημείο αναφοράς για την οικιστική της διάταξη, αλλά αποτέλεσε (και αποτελεί ακόμα) το δεσπόζον κέντρο της συλλογικής λατρευτικής εμπειρίας, που συνέχει ψυχικά και πνευματικά τον πληθυσμό της.

2. ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

Μονόκλιτη θολωτή βασιλική από γκρίζο τραχείτη που, στα 1888, κατέλαβε τη θέση άλλης προγενέστερης. Ο μονόκλιτος τύπος δίνει την αίσθηση κάποιας ευρυχωρίας που λείπει από το Ναό της Παναγίας. Η αισθητική του εσωτερικού εμφανίζει κι εδώ έντονες δυτικότροπες τάσεις με στοιχεία μπαρόκ ιδίως στην πλαστική διακόσμηση των τοίχων και της οροφής. Οι μεγάλες κλασικίζουσες εικόνες της πρώτης σειράς του τέμπλου φιλοτεχνήθηκαν (1898-1900) από τον Κυδωνιάτη αγιογράφο Δημήτριο Αγραφιώτη. Σύμφωνα με καθιερωμένη συνήθεια, ο ενοριακός ναός του Αγίου Γεωργίου χρησιμοποιείται κατά τη χειμερινή περίοδο (Σεπτέμβριος – Μάρτιος).

3. ΙΕΡΟΣ  ΝΑΟΣ  ΑΓΙΟΥ  ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Υστεροβυζαντινός ναός (16ος αι.) τύπου χαμηλής μονόκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής χαρακτηριστικής της μέσης τουρκοκρατίας, στην  θέση παλαιοχριστιανικού ιερού, μέλη του οποίου διασώζονται ακόμα ενσωματωμένα στην τοιχοποιία ή βρίσκονταν άλλοτε στον αύλειο χώρο. Τις παλαιότερες πληροφορίες για τον Άγιο Νικόλαο αντλούμε απ’ το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621) κι από ιεροσολυμιτικό κώδικα του 1653-54.  Οι τοίχοι είναι ‘ολόγραπτοι’ με τρία στρώματα αγιογραφιών, παλαιότερες των οποίων θεωρούνται του Ιερού Βήματος (16ος αι.). Ένα επίγραμμα αναφέρεται στον πελοποννήσιο ζωγράφο (ευπρεπιστή) Νικόλαο Φίτζη, που «ευπρέπισε» το ναό κατά την ανακαίνιση του 1721. Άλλες επιγραφές υπάρχουν στο τέμπλο και στην Πύλη του Ιερού Βήματος. Η σημερινή μορφή του μνημείου είναι αποτέλεσμα αναστηλωτικών εργασιών του 1937 – 1938, οι οποίες του στέρησαν τη μικρή στοά της δυτικής όψης με τον υπερκείμενο γυναικωνίτη, αλλά και σημαντικό τμήμα του εικονογραφικού του προγράμματος.

ΜΙΚΡΟΤΕΡΟΙ  ΝΑΟΙ

Ιερός Ναός Αγίων Αποστόλων

Μικρός μη ενοριακός ναός, ανοικοδομημένος (δαπάναις της Φανής Σέρεσλη) στη θέση άλλου λίγο μεγαλύτερου, που κατέρρευσε λόγω του σεισμού της 5ης Οκτωβρίου 1944, και του οποίου το τέμπλο μεταφέρθηκε στην Αγία Μαρίνα. Τόσο για την προγενέστερη όσο και για (πιθανές) αρχαιότερες οικοδομικές φάσεις, πληροφορίες δεν υπάρχουν. Πάντως, η ύπαρξη ναού των Αγίων Αποστόλων στην Πέτρα του 17ου αιώνα μαρτυρείται από το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621).

Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας

Μικρός μη ενοριακός ναός, στο χριστιανικό πυρήνα της ομώνυμης συνοικίας, όπου κατοικούσαν σχεδόν στο σύνολό τους οι μουσουλμάνοι της Πέτρας ως το 1923. Η ύπαρξή του μαρτυρείται ήδη από το Μητροπολίτη Μηθύμνης Γαβριήλ (1618 – 1621). Μετά τον καταστροφικό σεισμό της 5ης Οκτωβρίου 1944, ο ναός ανοικοδομήθηκε σε μικρότερες διαστάσεις με την προσθήκη του παλαιού τέμπλου των Αγίων Αποστόλων.

Γ. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ  ΜΟΥΣΕΙΟ  (Σκευοφυλάκιο Αγ. Γεωργίου)

Το σπουδαιότερο έργο του παπά Πλάτωνα (1911 – 2000), εφημερίου της Πέτρας από το 1937 ως το 1990, υπήρξε η διάσωση πολύτιμων ιερών (και όχι μόνο) κειμηλίων απ' τους ναούς και τα ξωκλήσια της Πέτρας, με την περισυλλογή και έκθεσή τους σε τμήμα των "κελιών" του Αγ. Γεωργίου.
Τα πολύτιμα εκθέματα του "σκευοφυλακίου - εκκλησιαστικού μουσείου" καταγράφηκαν τον Αύγουστο του 1980 και τον Ιανουάριο του 1981 από την 3η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων (Χίου), ταυτόχρονα με τη συντήρηση μερικών εικόνων.
Οι ξύλινες προθήκες τοποθετήθηκαν αρχικά σε δύο δωμάτια των κελιών, προσβάσιμα από τον αύλειο χώρο του Αγίου Γεωργίου. Κατόπιν όμως μεταφέρθηκαν στο ημιυπόγειο του ίδιου κτηρίου. Επρόκειτο για μια λύση προσωρινή που, μολαταύτα, εξελίχθηκε σε μόνιμη.
Τα καταγραφέντα εκθέματα του Εκκλησιαστικού Μουσείου δημοσιεύθηκαν στον 36ο τόμο του Αρχαιολογικού Δελτίου. Απ’ αυτά ξεχωρίζουν :

• μια μεγάλη σκαφιδωτή εικόνα του Παντοκράτορα του 16ου αι.
• μια εικόνα κρητικής τέχνης των αρχών του 16ου αι., διαστ. 0,467 x 0,632 μ., με την παράσταση του Ευαγγελισμού.
• μία εικόνα της Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας στον τύπο της Madro della Consolazione, με ξυλόγλυπτο πλαίσιο της εποχής . Ανήκει στα τέλη του 15ου αιώνα.
• Σε σταυρό τέμπλου που τοποθετείται στα τέλη του 17ου αιώνα (αριθ. 34), παριστάνεται ψηλά ο αυτοραμφιζόμενος χάρη των νεοσσών του πελεκάνος, σύμβολο, κατά τον Επιφάνειο Σαλαμίνος, της σταυρικής θυσίας του Χριστού.
• Αμφιπρόσωπη εικόνα του σώματος του "επιταφίου" Χριστού (γύρω στο 1700), στην οποία έχει αφαιρεθεί  το βάθος. Ο τύπος αυτός με τις κάποιες γλυπτικές τάσεις εμφανίζεται τον 16ο αιώνα στην Κρήτη.

Από τα αργυρά αντικείμενα ξεχωρίζουν για την εξαίρετη τέχνη τους :
• ένα θυμιατό (1667)
• ένα Aγιο Ποτήριο (1747)

Ο χώρος του σκευοφυλακίου παραμένει μη επισκέψιμος, αφότου ο παπά Πλάτων συνταξιοδοτήθηκε (1990).

Δ. ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟΥ ‘ΒΑΡΕΛΤΖΙΔΑΙΝΑΣ’

«Το αρχοντικό της Βαρελτζίδαινας κτίσμα του τέλους του 18ου – αρχών του 19ου αιώνα) λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο και αποτελεί σημαντικό δείγμα της αστικής αρχιτεκτονικής της όψιμης Οθωμανικής περιόδου της Λέσβου, ιδιαίτερα χαρακτηριστικό για την οργάνωση της κάτοψης, του θεματικού διακόσμου, του λειτουργικού τυπικού και των κατασκευαστικών λεπτομερειών. Η οικοσκευή που εκτίθεται στον όροφο είναι δωρεά της κ. Άνθης Μαλλιάκα – Ευσταθιάδου.»

Ώρες λειτουργίας :  καθημερινά εκτός Δευτέρας  8:00 – 19:00 (Μάιος – Σεπτέμβριος) / 8:00 – 15:00 (Οκτώβριος – Απρίλιος).
Τηλ. : 22530 41510.
Fax : 22510 40112.

[14η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Απόσπασμα από έντυπο που διανέμεται στους επισκέπτες του μουσείου]

ΠΕΡΙΠΑΤΗΤΙΚΕΣ  ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

Στην ευρύτερη περιοχή της Πέτρας υπάρχουν εξαιρετικού οικολογικού ενδιαφέροντος και φυσικού κάλλους περιπατητικές διαδρομές, από τις οποίες ξεχωρίζουν :  α) της κοιλάδας του Λιγώνα (στα ΒΑ του κάμπου) και  β) του ορεινού όγκου του Σκοτεινού και του Ρουδίου (στα Ν – ΝΔ), απ’ τον Κλαπάδο ως τον Άγιο Αλέξανδρο. Ο Δήμος Πέτρας επιδιώκει την ανάδειξή τους υπό τον απαράβατο όρο της διαφύλαξης τόσο της αισθητικής ποιότητας όσο και της ευαίσθητης φυσικής τους ισορροπίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  2ο :  Ο  ΧΡΟΝΟΣ

Αρχαιολογία

Η γειτνίαση της Μήθυμνας, της σπουδαιότερης (ύστερα απ' τη Μυτιλήνη) πόλης - κράτους της λεσβιακής αρχαιότητας με πλούσια ιστορία ως και το τέλος της Τουρκοκρατίας, επισκιάζει την ιστορικότητα της Πέτρας, στην περιοχή της οποίας ωστόσο η αδιάλειπτη ανθρώπινη παρουσία ανάγεται σ’ ένα εξίσου μακρινό παρελθόν. 
Παρόλα αυτά, ο κάμπος της Πέτρας και οι γύρω πλαγιές έχουν πολλά «μεγάλα και θωμαστά» ν' αποκαλύψουν στον υποψιασμένο, οξυδερκή, υπομονετικό και αρχαιολάτρη περιηγητή. Ένας τέτοιος σύγχρονος "Παυσανίας" της Λέσβου, είναι ο γιατρός Μάκης Αξιώτης, παθιασμένος και χαλκέντερος αρχαιοδίφης με συσσωρευμένη εμπειρία, ο οποίος έχει ανακαλύψει και στην περιοχή της Πέτρας ποικίλα αρχαιολογικά ίχνη αναγόμενα από την κλασική αρχαιότητα ως την παλαιοχριστιανική και μεσαιωνική εποχή. Τα περισσότερα απ’ αυτά χρονολογούνται απ' τον ίδιο στην ελληνιστική περίοδο (4ος - 1ος αι. π. Χ.).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κοιλάδα του Λιγώνα, όπου συγκροτήθηκε οικιστικός πυρήνας ήδη από την κλασική  εποχή (5ος αι. π.Χ.). Μια συστηματική αρχαιολογική έρευνα σε επιλεγμένες θέσεις θα αποκάλυπτε ίσως ενδιαφέροντα κατάλοιπα και θα συμπλήρωνε τα χάσματα των γνώσεών μας περί την τοπική ιστορία. Ωστόσο, το έτσι κι αλλιώς πλημμελές ενδιαφέρον για άλλες εγνωσμένης σπουδαιότητας περιοχές της νήσου σε συνδυασμό με τις προτεραιότητες που τίθενται από την Πολιτεία, όχι μόνο δε δικαιολογούν καμιά αισιοδοξία για κάτι τέτοιο, αλλά μάλλον εμπνέουν ανησυχία για την τύχη κι αυτών ακόμη των χαρακτηρισμένων ως "διατηρητέων" μνημείων.

Ιστορία

Οι απαρχές (3ος αι. μ.Χ.)

Η ιστορία της Πέτρας συνδέεται – όπως δηλώνει το ίδιο το όνομά της – με τον ύψους 27 μέτρων βράχο που ορθώνεται στο κέντρο του μείζονος οικιστικού της πυρήνα, ο οποίος ήδη από τον 3ο μεταχριστιανικό αιώνα μαρτυρείται ανάμεσα στους οικισμούς της Λέσβου. 
Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι οι πρωτοβυζαντινοί οικιστές της Πέτρας ήταν Μηθυμναίοι που προτίμησαν τη μετεγκατάστασή τους σε πιο παραγωγικά και ευχάριστα κοντινά μέρη, επωφελούμενοι των συνθηκών ασφαλείας που επεκράτησαν τότε. Αυτό δεν σημαίνει βεβαίως πως η Μήθυμνα δεν εξακολούθησε να είναι το βασικό οικιστικό κέντρο της βόρειας Λέσβου.

Πρωτοβυζαντινοί χρόνοι

Κατά τη διάρκεια της πρωτοβυζαντινής περιόδου (αρχές 4ου – αρχές 7ου αι.) η Πέτρα αναπτύχθηκε αρκετά. Οι τρεις παλαιοχριστιανικές βασιλικές που έχουν αποκαλυφθεί στην ευρύτερη περιοχή, δείχνουν ότι στη θέση της σημερινής κωμόπολης βρισκόταν το οικιστικό κέντρο μιας περιφέρειας με τρεις ή τέσσερις κώμες. Σύμφωνα με τον Κοντή, ο θαυμάσιος κόλπος της θα συμπλήρωνε το λιμάνι της Μήθυμνας που ήταν στενόχωρο για την εμπορική εξυπηρέτηση της περιοχής.

Μεσοβυζαντινοί & Υστεροβυζαντινοί χρόνοι (μέσα 7ου – μέσα 14ου αι.)

Αντίθετα με ό,τι συνέβη κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο, στους μεσοβυζαντινούς και υστεροβυζαντινούς χρόνους οι συνθήκες ανασφάλειας (πολλές πειρατικές επιδρομές)  περιόρισαν σημαντικά τους οικισμούς στον κάμπο της Πέτρας.
Η σημαντική αυτή διαφοροποίηση της κατάστασης, με τη συνακόλουθη μετακίνηση κατοίκων σε ασφαλέστερες θέσεις του εσωτερικού και κυρίως προς την κρημνώδη και οχυρωμένη Μήθυμνα, εισήγαγε την Πέτρα σε μια φάση παρακμής, η οποία όμως ουδέποτε επέφερε την ερήμωσή της. Αντίθετα, η μεγάλη σημασία του οικισμού και κυρίως του λιμανιού του, επέβαλαν την αμυντική ενίσχυσή του με την ανέγερση ενός κάστρου. Πρώτη αναφορά στο κάστρο της Πέτρας έχουμε στα 1422, αλλά η κατασκευή του πρέπει να ήταν πολύ παλαιότερη, ίσως του 12ου αιώνα. 
Κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο τοποθετείται και η ανέγερση χριστιανικού καθιδρύματος στην κορυφή του βράχου. Οι εκτιμήσεις των ειδικών συγκλίνουν στο ότι ιερό και οχυρό αποτέλεσαν εξ αρχής μια ενότητα και υπήρξαν αρχαιότερα της οθωμανικής κατάκτησης (1462)
Με αφετηρία λοιπόν τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους (3ος αι.) - κατά  τους οποίους πιθανότατα έγινε η σύστασή του - και τέρμα την εποχή μας, ο οικισμός της Πέτρας διήνυσε έναν ιστορικό βίο 17 αιώνων.

Ο αιώνας των Gattiluzi (1355 – 1462)

Η ύπαρξη φρουρίου πάνω στο βράχο κατά την εκατονταετία της ηγεμονίας των Gattiluzi, είλκυσε την προσοχή χαρτογράφων και περιηγητών. Συγκεκριμένα, ο Buondelmonti (α΄ μισό 15ου αιώνα), κατατάσσει το Castel Petra «πέμπτο σε σπουδαιότητα και πάνω στο χάρτη του το τοποθετεί κοντά στη θάλασσα». Δεν παραλείπει εξάλλου να αναφερθεί σε ένα νησάκι (isola Petra) που κλείνει τον όρμο της Πέτρας.
Το μεσαιωνικό Castel Petra περιλαμβανόταν, επομένως, σε μια σειρά οχυρώσεων σημαντικών για την άμυνα των βορειοδυτικών ακτών της Λέσβου. Οι ηγεμόνες Gattiluzi θα φρόντισαν οπωσδήποτε για τη συντήρησή του, όπως μαρτυρεί και η παρουσία του ακρωτηριασμένου οικοσήμου τους στον αύλειο χώρο του σημερινού ναού της Παναγίας. 

Η Τουρκοκρατία (1462 – 1912)

Ι. Από το β' ήμισυ 15ου - τέλος 17ου αιώνα

Στην Πέτρα, όπως και σ' όλους τους προϋπάρχοντες του 1462 οικισμούς, εγκαταστάθηκαν Οθωμανοί (οι οποίοι έγιναν κάτοχοι και νομείς των ευφοροτέρων περιοχών του κάμπου της). Ο αριθμός τους, περιορισμένος αρχικά, αυξήθηκε κατά την περίοδο της μακράς οικονομικής κρίσης του 17ου αιώνα.
Το λιμάνι του οικισμού, λόγω ευρυχωρίας και ασφάλειας, αξιολογήθηκε κι από τους νέους κυριάρχους ως σημαντικό ναυτικό αγκυροβόλιο. Πρώτη μνεία γίνεται από τον Τούρκο ναύαρχο Piri Reis (1521), ο οποίος μάλιστα εφιστά την προσοχή σχετικά με τον επικίνδυνο για τα πλοία ύφαλο, γνωστό σήμερα ως "ξέρα". 
Οι συνθήκες ζωής των χριστιανών ήταν σχετικά ικανοποιητικές το 16ο αιώνα.  Για την κρίση που ακολούθησε - το 17ο αιώνα - και  που προκάλεσε συρρίκνωση του χριστιανικού στοιχείου, ευθύνονται κυρίως οι αδιάκοπες πειρατικές εφορμήσεις σ' ολόκληρη τη Λέσβο, αλλά κι η αναστάτωση που προκλήθηκε στο Αιγαίο επί 25ετία, λόγω  του κρητικού πολέμου (1645 - 1669).  
Η Πέτρα μάλιστα είχε την ατυχία να υποστεί την καταστροφικότερη επιδρομή, από τους οκτακόσιους άντρες του διαβόητου γάλλου πειρατή Ούγου ντε Κρεβελιέ, τη 12η Μαρτίου του 1676. Η σημαντική λεία σε πολύτιμα μέταλλα που απεκόμισαν οι πειρατές - μαζί με 500 πετρανούς σκλάβους - υποδηλώνει αξιοσημείωτη συσσώρευση πλούτου σε πρώιμη σχετικά εποχή και παρά την ήδη χρόνια οικονομική κρίση. Της αρπακτικής μανίας του Κρεβελιέ διέφυγαν οι θησαυροί του Ιερού Ναού της Παναγίας, η μη σύληση του οποίου αποδόθηκε στο χριστιανικό του δόγμα. 
Στα περιηγητικά κείμενα του 17ου αιώνα που ενσωματώνουν αναφορές στην Πέτρα, καταλέγονται το "Ταξίδι 5 ετών στην Ασία, Αφρική και Ευρωπαϊκή Τουρκία" (1686) του φανατικού ιταλού ιερωμένου De Burgo, καθώς και το "Η παρούσα κατάσταση των νησιών στο Αρχιπέλαγος" (1687) του άγγλου Βernard Randolph.

ΙΙ. Η ανάκαμψη :  18ος - αρχές 19ου αιώνα

Οι ολέθριες συνέπειες της επιδρομής του Κρεβελιέ αλλά και της οικονομικής κρίσης ήταν αισθητές ακόμα στις αρχές του 18ου αιώνα. Σύμφωνα με υπέρτιτλο χαρακτικού στο έργο του J. P. De Tournefort (1717), η Πέτρα ήταν «μια φτωχή πόλη στο νησί της Μυτιλήνης» ! 
Πάντως η ανάκαμψη δεν άργησε.  Σε πρώτη φάση η γη άρχισε σταδιακά να επιστρέφει και πάλι στα χέρια των Ελλήνων, που ήταν ακόμα στην πλειοψηφία τους αγρότες. Συνακόλουθα, οι παραγωγικές δυνατότητες της περιοχής, η  επικράτηση συνθηκών ασφαλείας (με την ελάττωση των πειρατικών επιδρομών) και η σταθεροποίηση των φορολογικών απαιτήσεων του Κράτους, οδήγησαν στην καλύτερη απόδοση της αγροτικής οικονομίας. Σε δεύτερη φάση η συσσώρευση πλεονάσματος, όσο κι αν έγινε με αργούς ρυθμούς, και η βαθμιαία ανάπτυξη της βιοτεχνίας έδωσαν την απαραίτητη ώθηση για την ανάπτυξη κερδοφόρων εμπορικών δραστηριοτήτων. 
Η εμπορική δραστηριότητα στην Πέτρα και το Μόλυβο, δεν διαφεύγει την προσοχή των ξένων περιηγητών. Ο R. Pococke μιλά για  «μεγάλα καράβια» που καταπλέουν στα λιμάνια των δύο χωριών «για να φορτώσουν λάδι». Η πληροφορία αυτή, που δεν είναι μοναδική, δείχνει ότι η αγροτική παραγωγή στην Πέτρα - όπως και σ' ολόκληρο το νησί - είχε ήδη αρχίσει (υπό την πίεση της ευρωπαϊκής αγοράς) να προσανατολίζεται στη μονοκαλλιέργεια της ελιάς.
Από δημογραφικής απόψεως, ο χριστιανικός πληθυσμός αρχίζει τώρα να υπερτερεί του μουσουλμανικού. Ο S. Lusignan, αναφέρει για την Πέτρα (1788) 120 ελληνικές εστίες και μόνο 20 τουρκικές !
Μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) διαμορφώνονται νέες συνθήκες για την οικονομική άνοδο των υπό οθωμανική κυριαρχία ελληνικών χωρών, ιδιαίτερα δε των νησιών του Αρχιπελάγους. Απελευθέρωση των εξαγωγών, σύνδεση με τις ξένες αγορές, συσσώρευση κερδών και συνακόλουθος μετασχηματισμός της κοινωνίας δίνουν το στίγμα της νέας εποχής. Στο πλαίσιο αυτό τοποθετούνται και οι εξελίξεις στη Λέσβο.
Η κοινωνική διαφοροποίηση στην Πέτρα γίνεται πλέον αισθητή στην εκπνοή του 18ου αιώνα. Τότε αρχίζει κι εδώ να σχηματίζεται ένα ημιαστικό στρώμα, που θα κυριαρχήσει κατόπιν στην οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή. Η ανέγερση του σπιτιού "της Βαρελτζίδαινας", αντιπροσωπευτικού δείγματος αστικής αρχιτεκτονικής, τοποθετείται σ' αυτήν ακριβώς την εποχή. Το μέγεθος, η ποιότητα της κατασκευής και η διακόσμηση, φανερώνουν οικονομική άνεση και εκλεπτυσμένο γούστο. 
Στην αυγή του 19ου αιώνα και μετά την πρόσκαιρη αστάθεια που προκάλεσε στο νησί ο αντίκτυπος των γεγονότων της Ελληνικής Επανάστασης, η Πέτρα και η Λέσβος ολόκληρη είναι έτοιμες να εισέλθουν σε μια περίοδο ανεπανάληπτης ακμής.

III. Η περίοδος της μεγάλης ακμής :  1839 – 1912

Η επιτάχυνση των ρυθμών κοινωνικοοικονομικής μεταλλαγής έγινε άμεσα αισθητή στον καζά του Μολύβου,  ιδιαίτερα δε στο διοικητικό κέντρο του, τη Μήθυμνα, και στην πλησιόχωρη Πέτρα. Το χριστιανικό στοιχείο των δύο κωμοπόλεων ήταν έτοιμο να αξιοποιήσει δημιουργικά τις νέες ευκαιρίες, σε αντίθεση με το μουσουλμανικό που τουλάχιστον στην Πέτρα (σε αντίθεση με το Μόλυβο) παρέμεινε ανεξέλικτο, δυσπροσάρμοστο, στάσιμο & συρρικνούμενο πληθυσμιακά.

Δημογραφικά δεδομένα

Ένας ασφαλής δείκτης μεταβολής των συνθηκών ζωής είναι οι δημογραφικές εξελίξεις στην Πέτρα από το 1840 ως το 1909. Σύμφωνα μ' αυτές, ο ελληνικός πληθυσμός εμφανίζεται σταθερά αυξανόμενος ενώ ο ούτως ή άλλως περιορισμένος αριθμητικά τουρκικός, δείχνει τάσεις περαιτέρω ελάττωσης.
Οι χριστιανικές οικογένειες από 142 το 1840 φτάνουν τις 220 στα 1909 - με κάποιες περιστασιακές αυξομειώσεις - ενώ οι τουρκικές, από 25 σταθεροποιούνται τελικά στις 10 (ποσοστό 4,7%).

Περιηγητικά κείμενα

Αρκετά περιηγητικά κείμενα του 19ου αι. ενσωματώνουν αναφορές στην Πέτρα.  Οι συντάκτες τους, ανάλογα με τα ενδιαφέροντα, την μόρφωση, το φύλο και την παρατηρητικότητά τους, επισημαίνουν και σχολιάζουν κάτι διαφορετικό. Ωστόσο, η αίσθηση που αποκομίζει κανείς γενικά, είναι ότι η κοινωνία της Πέτρας απολάμβανε μια ιδιαίτερη ποιότητα ζωής.

Θεομηνίες

Η ανάπτυξη ολοκλήρου του νησιού και της Πέτρας μαζί ανασχέθηκε πρόσκαιρα από μεγάλες θεομηνίες, οι οποίες επέφεραν εκτεταμένες καταστροφές. Ωστόσο, κατά τη γνώμη ορισμένων μελετητών, σχεδόν όλες μακροπρόθεσμα είχαν θετικές επιπτώσεις.
Στα 1850 (11 - 12 Ιανουαρίου) ο ισχυρός παγετός που ενέσκηψε στο νησί, προκάλεσε μεγάλη καταστροφή, γνωστή ως "κάψιμο των ελιών" . Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της θεομηνίας αυτής - θετικές κατά βάσιν - παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον :  στον πρωτογενή τομέα π.χ. οι ελαιώνες ανανεώθηκαν ενώ το φαινόμενο της επέκτασής τους εντάθηκε, με αποτέλεσμα η μονοκαλλιέργεια να επιβληθεί παντού. Στην περιοχή της Πέτρας επιταχύνθηκε η εκχέρσωση παλιών αμπελώνων και η εμφύτευση ελαιοδέντρων. Σταδιακά, ως το τέλος του αιώνα, η ελαιοκομία θα κυριαρχήσει στο αγροτικό τοπίο της περιοχής. Στα μετέπειτα χρόνια το λάδι θα αποτελέσει το κύριο εισόδημα των κατοίκων της Πέτρας και της νήσου ολόκληρης.
Απεναντίας, ο ισοπεδωτικός σεισμός της 23ης Φεβρουαρίου 1867 θεωρήθηκε μονάχα ως φορέας καταστροφής, «χωρίς κανένα έστω κι απώτερο ευνοϊκό αποτέλεσμα». Η Πέτρα ανήκει στους οικισμούς της κεντροανατολικής περιφέρειας του νησιού, που επλήγησαν ιδιαίτερα από τη μανία του Εγκέλαδου (αναφέρεται «πλήρης καταστροφή» και 14 θύματα). 
Παρόλη την καταστροφή και τη διεκτραγώδησή της από τους συγχρόνους, το όφελος που προέκυψε ήταν η βελτίωση των τεχνικών δόμησης. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, εξάλλου, και η διαφοροποίηση του αρχιτεκτονικού ρυθμού όσων κατοικιών χτίστηκαν στην Πέτρα μετά το 1867, σε σχέση με ό,τι είχε κληροδοτήσει το παρελθόν. Οι αστοί αποκλίνουν προς δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα αισθητικής ανεγείροντας νεοκλασικίζουσες κατοικίες, ενώ ο παραδοσιακός "δυτικομακεδονικός" τύπος σταδιακά απαξιώνεται.
Ο δεύτερος μεγάλος σεισμός του 19ου αιώνα, τη νύχτα της 13ης προς 14η Οκτωβρίου 1889, έπληξε ιδιαίτερα το δυτικό τμήμα του νησιού, εκείνο δηλ. που η δόνηση του 1867 είχε αφήσει σχετικά αλώβητο. Παρόλα αυτά, ζημίες - μικρότερης κλίμακας - υπήρξαν και στη Στύψη, Μόλυβο και Πέτρα.
Δυό χρόνια πριν από το σεισμό του 1867, η Πέτρα υπέστη την τελευταία ληστρική επιδρομή της ιστορίας της. Τη νύχτα της Καθαράς Δευτέρας προς Τρίτη του 1865, Τουρκαλβανοί ληστές εισόρμησαν στον περίβολο του Ναού της Παναγίας και, αφού απέσπασαν με τη βία το κλειδί από τη μοναχή Μελάνη, εισήλθαν στην Εκκλησία και την απογύμνωσαν από οτιδήποτε πολύτιμο υπήρχε σε χρυσό, ασήμι και μετάξι. Σύμφωνα με την παράδοση, από θαύμα διασώθηκαν η αργυρή επένδυση της μεγάλης εικόνας της Θεοτόκου, το αργυρό Θυμιατήριο (1667) και το Άγιο Ποτήριο (1742).

Κοινωνία

Ως τα μέσα του 19ου αιώνα, η κοινωνική διαφοροποίηση στην Πέτρα αποκρυστάλλωσε τα τυπικότερα χαρακτηριστικά της.
Συγκεκριμένα, έχουμε να κάνουμε με ένα τύπο κοινωνίας δομημένης ταξικά, με κάποια μάλιστα αυστηρότητα, χαρακτηριστικά που της προσδίδουν ημιαστική φυσιογνωμία. Γι' αυτό και είναι ακριβέστερο, ανεξαρτήτως των πληθυσμιακών μεγεθών, η Πέτρα να χαρακτηρίζεται κωμόπολη κι όχι χωριό, ορολογία που απαντάται εξάλλου και στους λεσβίους ιστορικούς της εποχής εκείνης.  
Η κοινωνική κατηγορία των ‘προνομιούχων’ συγκροτείται από οικογένειες, κοινό χαρακτηριστικό των οποίων είναι η μη ενασχόληση με τον πρωτογενή τομέα παραγωγής και η μη άσκηση χειρωνακτικού επιτηδεύματος. Στο εσωτερικό της συναντάμε :  α) ευκατάστατους γαιοκτήμονες, β) εμπόρους, μαγαζάτορες (μπακάληδες, υφασματεμπόρους κτλ), γ) μικροβιοτέχνες και πλανώδιους πωλητές.  Όλοι τους, λίγο πολύ, συναπαρτίζουν αυτό που θα ονομάζαμε "αστικό κοινωνικό στρώμα". Απ' την άλλη μεριά, στους "μη προνομιούχους" συνωθούνται αγρότες (μικροκτηματίες ή ακτήμονες), κτηνοτρόφοι, ψαράδες, χειρώνακτες. Οι συνθήκες ζωής τους είναι από ανεκτές έως σχεδόν άθλιες. 
Την ελίτ της πετρανής κοινωνίας αποτελεί ένας αριθμός οικογενειών, στην κυριότητα των οποίων βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος της καλλιεργήσιμης γης, εξαιρουμένου βεβαίως αυτού που ανήκε σε Τούρκους. Η κοινωνική αυτή κατηγορία δείχνει προοδευτικά αυξανόμενο ενδιαφέρον για την βελτίωση της ποιότητας ζωής της, επιζητώντας εξίσου υλικά και πνευματικά αγαθά.
Η δυσπραγία της μη προνομιούχου κοινωνικής μερίδας οφείλεται στην αποξένωσή της από τα μέσα παραγωγής και στην εκμετάλλευση που υφίσταται από την αστική τάξη. Κύρια πηγή εισοδήματος για τους ανθρώπους αυτούς είναι η μισθωτή εργασία τους στη συλλογή του ελαιοκαρπού. Όσο μεγαλύτερη είναι η παραγωγή τόσο περισσότερο διαρκεί το λιομάζωμα, άρα και η εκμίσθωση των εργατών γης. Ωστόσο τα χαμηλά ημερομίσθια όχι μόνο δεν τους επιτρέπουν κανενός είδους αποταμίευση, αλλά μόλις που επαρκούν για την εξασφάλιση των στοιχειωδών βιοτικών αναγκών τους.

Οικονομία

Ελαιοκαρπός :  παραγωγή & μεταποίηση

Η οικονομία της Πέτρας βασίστηκε σ' ολόκληρο το 19ο αιώνα (ως και τα μέσα ακόμη του 20ου) στην ελαιοπαραγωγή.
Γαιοκτήμονες των οποίων το εισόδημα έφτανε τα 80 μόδια ανά διετία,  είχαν ιππήλατο ελαιόμυλο. Φυσικά, οι απαρχαιωμένες πρακτικές σύνθλιψης του καρπού ήταν εις βάρος τόσο της απόδοσης σε όγκο όσο και της ποιότητας του τελικού προϊόντος.  Όμως, προς το τέλος του 19ου αιώνα εμφανίζονται και στην Πέτρα τα πρώτα ελαιοτριβεία. Πρώτο, των αδελφών Σταύρου & Γεωργίου Νικολαΐδη (1880 - 1890), έπειτα του Θεμιστοκλέους Φραγκάτου (1907) και τελικά των Παντελή Ελευθεριάδη & Βύρωνος Σέρεσλη (1908). Δύο απ’ αυτά αναφέρονται ως ατμοκίνητα στα 1909. Με την εισαγωγή της νέας τεχνολογίας αυξήθηκε η ποσότητα και βελτιώθηκε σημαντικά η ποιότητα του παραγομένου ελαιολάδου.
Στο δευτερογενή τομέα προστίθενται και μονάδες παραγωγής σαπουνιού (Σαπωνοποιεία). Γύρω στα 1900 λειτουργούν στην Πέτρα τρία σαπωνοποιεία :  α) του Θεμιστοκλή Φραγκάτου, β) του Ιωάννη Πετρίδη,  γ) του Παντελή Ελευθεριάδη.  Εξάλλου, η βιοτεχνική ποτοποιία εμφανίζεται στα 1884, με την ίδρυση του ουζοποιείου Βασιλείου Κουρουμιχάλη.

Εμπόριο

Οι εμπορικές δοσοληψίες των αστών της Πέτρας γίνονται βασικά με Μικρασία αλλά και με το εξωτερικό. Εκεί εδρεύουν εταιρείες και λειτουργούν καταστήματα τα κέρδη εκ των οποίων επενδύονται στην αγορά ακινήτων. Το Αδραμύττιο, το Αϊβαλί, η Σμύρνη, ακόμα και η Κωνσταντινούπολη, είναι τα αστικά κέντρα που προσελκύουν το επιχειρηματικό τους ενδιαφέρον.  
Γενικά, οι αστοί της Πέτρας ταξιδεύουν και εργάζονται σε μια περιοχή που εκτείνεται από τη Μαύρη Θάλασσα ως τις νοτιοανατολικές ακτές της Μεσογείου, επενδύουν ωστόσο τα κέρδη τους είτε στη γενέτειρά τους είτε, συχνότερα, στην οικεία και πλησιόχωρη μικρασιατική γη.

Προς την απελευθέρωση (1900 - 1912)

Η αυγή του 20ου αιώνα βρήκε την Πέτρα, όπως κι ολόκληρη τη Λέσβο, σε πλήρη άνθηση. Ο πληθυσμός είχε αυξηθεί, το χριστιανικό στοιχείο είχε κυριαρχήσει σ' όλες της εκδηλώσεις του συλλογικού βίου, η παιδεία αναπτυσσόταν, η οικονομία ήκμαζε.
Στα 1908 εκδηλώθηκε στην Τουρκία το κίνημα των Νεοτούρκων. Ανάμεσα στους χριστιανούς της αυτοκρατορίας, πανηγύρισαν και οι Λέσβιοι την εισαγωγή συνταγματικού κράτους – δικαίου. Ωστόσο η αρχική ευφορία μεταλλάχθηκε βαθμηδόν σε ανησυχία, δυσπιστία και αβεβαιότητα, όταν άρχισε να γίνεται φανερό ότι ο απώτερος στόχος του νεοτουρκικού κομιτάτου πίσω απ' τις διακηρύξεις περί ισοπολιτείας, ήταν ο εκτουρκισμός των αλλοεθνών της αυτοκρατορίας.
Η πολιτική αστάθεια της τριετίας 1909 – 1911 επέφερε συνθήκες ανωμαλίας στη Λέσβο, που οδήγησαν τη Διοίκηση στην εφαρμογή  σχεδίου στρατιωτικοποίησης, (τουρκικά στρατεύματα φτάνουν και στην  Πέτρα τον Απρίλιο του 1909). Εξάλλου, η τοπική οικονομία υπέστη πρόσκαιρα τις δυσάρεστες συνέπειες απ’ τον εμπορικό αποκλεισμό του 1910-11.
Το Σεπτέμβριο του 1911 η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία εισβάλλοντας στη Λιβύη. Οκτώ μήνες αργότερα (Μάιος 1912) μετέφερε τον πόλεμο στα Δωδεκάνησα, τα οποία και κατέλαβε. Η οθωμανική διοίκηση στη Λέσβο και στη Χίο άρχισε να θέτει σε εφαρμογή σχέδιο επιστράτευσης χριστιανών και μουσουλμάνων, επειδή ανέμενε - όχι αβάσιμα - ιταλική απόβαση. Έτσι από τον Ιανουάριο του 1912, το νησί τέθηκε σε κατάσταση πολιορκίας, με συνέπειες εξαιρετικά δυσάρεστες για τον ελληνικό ιδίως πληθυσμό.
Στην οικονομία που παρέλυσε και στην άνοδο των τιμών προστέθηκαν τα επεισόδια που προκαλούσαν άτακτοι τούρκοι στρατιώτες και η κακομεταχείριση που επεφύλασσαν σ' όσους χριστιανούς είχαν αναλάβει τον ανεφοδιασμό των μονάδων εν αναμονή ιταλικής επιθέσεως.
Ώσπου να λήξει η ιταλοτουρκική σύρραξη, υπήρξε έντονη ανησυχία στην Οθωμανική Διοίκηση για τη στάση του χριστιανικού στοιχείου, δεδομένου ότι στα Δωδεκάνησα η ανάμειξή του απέβη καθοριστική για την επιτυχία των Ιταλών. Στη Λέσβο οι Έλληνες πήραν στάση αναμονής και επέδειξαν αυτοσυγκράτηση παρά τις ατασθαλίες των Νεοτούρκων. Αίσθημα ανασφάλειας εκδηλώθηκε κυρίως μεταξύ των μουσουλμάνων, οι οποίοι άρχισαν να μεταναστεύουν στη Μ. Ασία.

Η  ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ  ΤΗΣ  ΠΕΤΡΑΣ  (6 - 8 Δεκεμβρίου 1912)

Η απελευθέρωση της πρωτεύουσας Μυτιλήνης

Η απαλλαγή της Λέσβου από την Οθωμανική Δυναστεία είναι ένα μονάχα επεισόδιο του νικηφόρου Α΄  Βαλκανικού Πολέμου που ξέσπασε την 5η Οκτωβρίου 1912.  Ένα σχεδόν μήνα αργότερα, τα ξημερώματα της 8ης Νοεμβρίου, δεκατρία πλοία του ελληνικού Στόλου με αρχηγό τον υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη αγκυροβόλησαν στο λιμάνι της Μυτιλήνης.

Τα γεγονότα στην Πέτρα (8 Νοεμβρίου - 8 Δεκεμβρίου)

Στις 8 Νοεμβρίου το ελληνικό τορπιλοβόλο αριθμ. 14 κατέπλευσε στην Πέτρα και διαβεβαίωσε τους κατοίκους ότι θα παρέμενε μέχρι την έλευση του στρατού ξηράς. Τότε μερικοί χριστιανοί εκδήλωσαν τα πατριωτικά τους αισθήματα επισκεπτόμενοι το πλοίο και κομίζοντας δώρο στους έλληνες στρατιωτικούς.
Όμως τη νύχτα της 9ης προς 10η Νοεμβρίου το τορπιλοβόλο πήρε σήμα να ενταχθεί στη μοίρα των ευδρόμων και αναχώρησε αφήνοντας απροστάτευτους τους έλληνες κατοίκους. Οι Τούρκοι χωροφύλακες και άτακτοι ξαναγύρισαν κι άρχισαν τις συλλήψεις. Μεταξύ των τεσσάρων συλληφθέντων συγκαταλέγεται και ο Ελευθέριος Τατάς, που κατακρεουργήθηκε στο δρόμο για τον Κλαπάδο.
Οι ξυλοδαρμοί, οι λεηλασίες καταστημάτων και οικιών, οι απαγωγές και οι δολοφονίες ανύποπτων πολιτών συνεχίστηκαν ως τις 6 Δεκεμβρίου. Στην Πέτρα και στην ευρύτερη περιοχή κανένας δεν αισθανόταν ασφαλής. Βασίλευε ο τρόμος και η αγωνία.
Εν τω μεταξύ ο ελληνικός στρατός της Μυτιλήνης, ενισχυμένος από δύναμη 1.600 ανδρών & πυροβολικό, αποφάσισε την ανάληψη αμέσου δράσεως για την εκκαθάριση του νησιού από τα τουρκικά στρατεύματα, που είχαν ωστόσο προλάβει  να συγκεντρωθούν και να οχυρωθούν στην περιοχή του Κλαπάδου, ενός αποκλειστικά μουσουλμανικού χωριού βορείως της Καλλονής.
Τον ίδιο καιρό η τρομοκρατία στην Πέτρα εντάθηκε και εκδηλώθηκε εμπρησμός οικιών και καταστημάτων (σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, αποτεφρώθηκαν 29 κτήρια, ενώ αρκετά άλλα υπέστησαν ζημίες). Το θέμα του εμπρησμού της Πέτρας αξίζει να προσεχθεί ιδιαιτέρως και να μελετηθεί σ' όλες τις πτυχές του δεδομένου ότι ο απολογισμός των ζημιών ήταν αναμφίβολα τεράστιος σε σύγκριση μ' εκείνον άλλων οικισμών. Έκθεση του γαλλικού προξενείου Μυτιλήνης της 16ης Δεκεμβρίου 1912, υπολογίζει τις ζημιές στην Πέτρα σε 500 έως 600 χιλιάδες γαλλικά φράγκα !
Τελικά, το πρωί της 6ης Δεκεμβρίου, με την κάλυψη των πυροβόλων μοίρας του ελληνικού στόλου κι ενώ άρχιζε σφοδρή η μάχη του Κλαπάδου, χίλιοι περίπου χριστιανοί πολίτες της Πέτρας αναζήτησαν καταφύγιο στο οπλιταγωγό "Αθήναι" που, μαζί με τα πολεμικά "Μυκάλη" και "Εσπερίς" είχαν στο μεταξύ αγκυροβολήσει στον όρμο της κωμοπόλεως.
Οι Πετρανοί φιλοξενούμενοι του ελληνικού Στόλου επέστρεψαν στο χωριό τους μόνο μετά τη συνθηκολόγηση του τουρκικού στρατού του Κλαπάδου, η οποία υπογράφηκε το Σάββατο 8 Δεκεμβρίου 1912, στις 11 π.μ.  Είχε περάσει ακριβώς ένας μήνας από τη μέρα που ο ελληνικός στόλος κατέπλευσε στο λιμάνι της Μυτιλήνης.
Η υπαγωγή και της Πέτρας υπό ελληνική διοίκηση επισημοποιήθηκε την Κυριακή 16 Δεκεμβρίου, όταν κατέφτασε στην κωμόπολη στρατιωτικό άγημα επί της κανονιοφόρου "Άκτιον". Στο εξής η Πέτρα και η Λέσβος ολόκληρη θα αποτελέσουν αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής επικράτειας και θα συμμερισθούν τις τύχες της κοινής πατρίδος.

Η ταραγμένη δεκαετία :  1912 - 1922

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από ραγδαίες πολιτικοστρατιωτικές εξελίξεις κι από το ζωηρό αντίκτυπο που είχαν αυτές στην τοπική κοινωνία.

Η ανοικοδόμηση

Αμέσως μετά την απελευθέρωση, οι Πετρανοί επιδόθηκαν στο έργο της αποκατάστασης των εκτεταμένων ζημιών που είχε προκαλέσει ο πόλεμος.
Η ανοικοδόμηση των πυρπολημένων κατοικιών ξεκίνησε γρήγορα. Τα κεφάλαια που απαιτούνταν εξευρέθηκαν είτε από διαθέσιμα αποθέματα σε ρευστό είτε από εκποίηση ακινήτων. Σε κάθε περίπτωση οι αστοί φάνηκε ότι διέθεταν τα μέσα να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους.
Πάντως, ο εμπρησμός του 1912 αποτελεί άλλο ένα σταθμό στην εξέλιξη της αισθητικής του οικισμού - μετά απ' το σεισμό του 1867 - εφόσον καμιά απ' τις εμπρησθείσες κατοικίες δεν αποκαταστάθηκε σύμφωνα με τον παλιό αρχιτεκτονικό της ρυθμό.

Τα γεγονότα

Υπό ελληνική διοίκηση πλέον και σε μια ευαίσθητη γεωπολιτικά περιοχή, η Λέσβος και ειδικότερα η Πέτρα, δεν ήταν δυνατό να μη βιώσουν τον αντίκτυπο όλων των γεγονότων που σφράγισαν την κρίσιμη αυτή δεκαετία :  Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Εθνικός Διχασμός, Μικρασιατική Εκστρατεία & Καταστροφή. Έτσι η εθνική ιστορία συμπλέκεται με την τοπική και την επηρεάζει.
Μετά την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914) και την εφαρμογή μέτρων δίωξης του ελληνικού στοιχείου της Μικρασίας από το τουρκικό κράτος, 14.759 πρόσφυγες διασκορπίστηκαν στους οικισμούς της Λέσβου, περιλαμβανομένης και της Πέτρας. Λόγω του συνωστισμού, προκλήθηκε έλλειψη τροφίμων καθώς και εκδήλωση επιδημιών. Ήδη το Μάρτιο του 1915 ενέσκηψε στην Πέτρα επιδημία ευλογιάς. Το Δημοτικό Συμβούλιο συγκρότησε 6μελή υγειονομική επιτροπή, η οποία επελήφθη των μέτρων αντιμετώπισής της.
Τον Ιούλιο του 1916 συγκροτήθηκε στην Πέτρα τριμελής "Επιτροπή Διανομής Σίτου", γεγονός που φανερώνει την έξαρση του επισιτιστικού προβλήματος και σε τοπικό επίπεδο.
Εν τω μεταξύ, η επικράτηση των βενιζελικών στο νησί ήδη απ' τις εκλογές του 1915 και η κυριαρχία των στόλων της Αντάντ στο Αιγαίο προσέδεσαν τελικά τη Λέσβο στο βενιζελικό "Κράτος της Θεσσαλονίκης" . Ήδη πριν από την άφιξη του Βενιζέλου (Σεπτ. 1916) είχαν αρχίσει συλλήψεις αντιφρονούντων από αγγλογαλλικά στρατεύματα. Μια τέτοια σύλληψη, από γαλλικό απόσπασμα, μαρτυρείται και στην Πέτρα (Ιούλιος 1916).
Τα κοινοτικά συμβούλια της εποχής  διαχειρίστηκαν τις κοινές υποθέσεις σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο. Από τα ζητήματα που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν, ο επισιτισμός και η ασφάλεια των κατοίκων ήταν τα σπουδαιότερα. Η ανώμαλη κατάσταση υπέθαλψε κρούσματα κλοπών σε καταστήματα της Αγοράς. Εξάλλου, μέσα σ' ένα οκτάμηνο δύο νέες επιτροπές "Δημητριακών και Τροφίμων" διαδέχτηκαν η μία την άλλη. Η πείνα εντάθηκε στη διάρκεια του 1917, πλήττοντας ιδιαίτερα τις οικογένειες των επιστράτων. Αξιοσημείωτες είναι οι αγωνιώδεις εκκλήσεις των τοπικών Αρχών προς το Νομάρχη και την Κεντρική Επιτροπή Τροφίμων της Μυτιλήνης για τον τακτικό και επαρκή ανεφοδιασμό της Κοινότητας.
Η πολυκύμαντη αυτή δεκαετία θα τελειώσει με τη μικρασιατική περιπέτεια, στα πάμπολλα θύματα της οποίας θα συναριθμιθούν όχι λίγοι Πετρανοί, στρατιώτες ή άμαχοι.
Με τη μαζική εισροή 130.000 προσφύγων στη Λέσβο, τον Αύγουστο του 1922, νέα οξύτατα προβλήματα στέγασης, περίθαλψης, υγιεινής και επισιτισμού ανέκυψαν σε όλους τους οικισμούς.  Για μερικές εβδομάδες η κατάσταση ήταν απελπιστική. Ωστόσο, η συντριπτική πλειοψηφία των προσφύγων αναζήτησαν γρήγορα μια καλύτερη τύχη στην ηπειρωτική Ελλάδα. Μόνο 24.000 απ' αυτούς παρέμειναν τελικά στο νησί.
Στην Πέτρα, όπως κι αλλού, επιτάχθηκαν κτήρια για τη στέγασή τους και συγκροτήθηκε επιτροπή υπεύθυνη για τη διατροφή και την περίθαλψή τους.
Για όσους πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην κωμόπολη, διατέθηκαν κατοικίες είτε στην Αγία Μαρίνα είτε, αργότερα, στον υπό οικοδόμηση "Συνοικισμό". Το φθινόπωρο του 1923, οι ντόπιοι Οθωμανοί υποχρεώθηκαν να μεταναστεύσουν στην Ανατολία.

Η περίοδος του Μεσοπολέμου (1922 - 1940)

Η οριστική αποκοπή της Λέσβου από τη μικρασιατική γη, σήμανε :  α) απώλεια παγίου κεφαλαίου,  β) διακοπή κάθε είδους εμπορικής δραστηριότητας με την "καθ' ημάς Ανατολή". Η οικονομία του νησιού δέχτηκε έτσι ένα σοβαρό αλλά όχι καταστροφικό πλήγμα. Σύντομα η κοινωνία προσαρμόστηκε στα νέα δεδομένα και κατάφερε να αντισταθμίσει, ως ένα βαθμό, τις ζημιές.
Στην Πέτρα η κατάσταση παρουσίαζε λίγο - πολύ τα ίδια χαρακτηριστικά. Η υπεροχή της αστικής τάξης δεν εθίγη, παρά την απώλεια σημαντικής αξίας περιουσιών στη Μικρά Ασία, εφόσον μέγα μέρος της καλλιεργήσιμης γης στην ευρύτερη περιοχή εξακολουθούσε να βρίσκεται υπό την κυριότητά της.
Οι εμπορικές συναλλαγές, έστω κι όχι πια με την Ανατολή, συνεχίστηκαν. Από τις τρεις ξύλινες "εξέδρες" που υπήρχαν κατά μήκος της προκυμαίας φορτοεκφορτώνονταν λάδια, σάπωνες, βελανίδια και άλευρα. Στο κάμπο καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά καπνός.

Κοινοτική αυτοδιοίκηση

Τα σημαντικότερα ζητήματα, εκτός των τακτικών διαχειριστικών, που απασχόλησαν την τοπική αυτοδιοίκηση κατά τη μεσοπολεμική περίοδο ήταν :

α) η εξεύρεση πόρων για την εξυπηρέτηση τακτικών και εκτάκτων αναγκών,
β) ο φωτισμός των οδών της Κοινότητας,
γ) η επισκευή και πλακόστρωση του εσωτερικού οδικού δικτύου,
γ) η ανέγερση νέου διδακτηρίου και η εξεύρεση στέγης για το Ημιγυμνάσιο,
δ) η εφαρμογή μέτρων κοινωνικής προνοίας και υγιεινής.

Στη συνεδρίαση του Κ.Σ. της 12ης Μαρτίου 1926, υπό την προεδρία του Αποστόλου Λουκίδη, εγκρίθηκε η εγκατάσταση «ηλεκτροφωτισμού των οδών». Επρόκειτο όντως για μια σπουδαία απόφαση που έφερε την Πέτρα, για άλλη μια φορά, στην πρωτοπορία των εξελίξεων:  υπήρξε ο πρώτος οικισμός του νησιού (ύστερα απ’ την πρωτεύουσα Μυτιλήνη) που ηλεκτροφωτίστηκε, αχρηστεύοντας δια παντός τα γκαζοφάναρα ! Το γεγονός προσέλαβε και συμβολική σημασία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ανάδοχος, Παντελής Ελευθεριάδης, διαφήμισε την επιχειρηματική του πρωτοβουλία διανέμοντας, όπως λέγεται, έντυπο υλικό στο οποίο είχε αναγραφεί η παροιμιώδης ρήση του Γκαίτε:  "ΦΩΣ, ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΦΩΣ !" 
Η 9ετής προεδρία του Αποστόλου Λουκίδη (1922 – 1931), ανθρώπου αδιάφθορου και σταθερά προσηλωμένου στην υπηρεσία των Κοινών, υπήρξε γενικά ευδόκιμη για την κωμόπολη. Εγκαινιάστηκε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα κοινοτικών έργων που περιλάμβανε : πλακόστρωση οδών, επισκευή του κτηρίου της Λέσχης και του πρώην οθωμανικού τεμένους, θεμελίωση νέων εκπαιδευτηρίων. Παρόλα τα προσκόμματα και τις – οικονομικές κυρίως – δυσχέρειες και τις συνακόλουθες καθυστερήσεις, τα έργα αυτά ολοκληρώθηκαν και αποτέλεσαν ως τις μέρες μας παρακαταθήκη για τον οικισμό και τους κατοίκους του.
Το 1938 τα εκλεγμένα (1934) Κοινοτικά Συμβούλια αντικαταστάθηκαν από τις λεγόμενες "Διοικούσες Επιτροπές", διορισμένες απ’ το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Στην Πέτρα η πρώτη Διοικούσα Επιτροπή ανέλαβε καθήκοντα στις 21 Νοεμβρίου.

Ανταλλάξιμα

Στα 1924 συστάθηκε η "Ένωσις Προσφύγων Πέτρας". Κύριο έργο της ήταν η καταγραφή όσων ακινήτων (αγροτικών ή αστικών) ανήκαν σε μουσουλμάνους των οικισμών Πέτρας, Χιλιοπηγάδας, Πετρί και Λαφιώνα, προκειμένου, ως ανταλλάξιμα, να δοθούν σε ακτήμονες πρόσφυγες.
Η  Ε.Π. ενήργησε με ζήλο, ακρίβεια και μεθοδικότητα, καταγράφοντας όλα τα απαιτούμενα στοιχεία σε ειδικό κατάστιχο, το οποίο συνιστά εξαιρετικά πολύτιμη ιστορική πηγή και φυλάσσεται σήμερα στο Ιστορικό Αρχείο Πέτρας.
Πρώην μουσουλμανικές γαίες (3.300 στρεμμάτων), καίτοι προοριζόμενες για τους μικρασιάτες, δόθηκαν και σε ντόπιους, ακτήμονες και όχι μόνον. Έτσι κάποιοι Πετρανοί αγρότες (ακτήμονες ή μικροκληρούχοι) διεύρυναν την περιουσιακή τους βάση. Η εξέλιξη αυτή μετέβαλε εν μέρει το γαιοκτητικό καθεστώς, επ’ ωφελεία της αγροτικής τάξης.

Η Κοινωνία του Μεσοπολέμου

Όπως προαναφέραμε, η τοπική κοινωνία διατήρησε κατά το Μεσοπόλεμο τη βασική διαρθρωτική της δομή. Ωστόσο, ήδη από τότε άρχισαν να διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια μιας μεταβολής που θα γίνει πιο αισθητή μεταπολεμικώς.
Σιγά - σιγά αναδεικνύονται νέα στοιχεία τα οποία ενσωματώνονται στην παλαιά αστική τάξη, μέσω επιγαμιών. Τούτο διαπιστώνεται κι από την εμφάνιση νέων ονομάτων στα κοινοτικά συμβούλια. Εξάλλου, κάποιες απ' τις παλιές αστικές οικογένειες δοκιμάζουν ήδη οικονομική στενότητα. Γενικά, εκτός από κάποιες εξαιρέσεις, παρατηρείται έλλειψη ρευστού. Τα εισοδήματα από τη γη επαρκούν για να εξασφαλίσουν μια άνετη διαβίωση, αλλά όχι και την ευχέρεια για σπατάλες.

Στη μικρή κωμόπολη, η κοινωνική ζωή εμφανίζει αξιοπρόσεκτη ποικιλία και δυναμική κυρίως τους θερινούς μήνες. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι η σύσταση της Λέσχης "Ένωσις" (1920), που θα εξελιχθεί στο προσφιλές εντευκτήριο των κυρίων, των κυριών και των δεσποινίδων της αστικής τάξης. Στεγάστηκε στον όροφο κοινοτικού κτηρίου της πλατείας στο οποίο προστέθηκαν εξώστες. Με θέα το πέλαγος, οι θαμώνες απολάμβαναν, συζητώντας, τον καφέ ή το γλυκό που τους σέρβιρε ο καφετζής της Λέσχης. Μέσα στην αίθουσα τα μέλη, ανάλογα με το κέφι τους, έπαιζαν τάβλι, χαρτιά ή μπιλιάρδο. Από το 1938 μπορούσαν ν' ακούνε και ραδιόφωνο. Τη Λέσχη διαχειρίζονταν ο Πρόεδρος και το Διοικητικό της Συμβούλιο. Μόνο τα μέλη είχαν δικαίωμα εισόδου σ' αυτήν. Έχοντας, εκ των πραγμάτων, ιδρυθεί ως ένα σωματείο με σαφώς αστικό χρώμα, η Λέσχη έκαμε "απτό", θα λέγαμε, τον ταξικό διαφορισμό και, σε συνδυασμό με άλλους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες, επιτάχυνε την αποκρυστάλλωση ταξικής συνείδησης μεταξύ των μη προνομιούχων. Είναι χαρακτηριστικό ότι η κατεδάφιση, το φθινόπωρο του 1944, του κτηρίου όπου στεγαζόταν,  ερμηνεύθηκε  από μερίδα της κοινής γνώμης ως σκόπιμη συμβολική ενέργεια του Εαμικού Κοινοτικού Συμβουλίου που μόλις είχε αναλάβει τα καθήκοντά του.

Άλλα αξιομνημόνευτα γεγονότα του Μεσοπολέμου, ήταν : α) η με θαυμαστό τρόπο, όπως πιστεύεται, ανεύρεση της εικόνας της Αγίας Παρασκευής από τη Χρυσώ Τατά, οι λεπτομέρειες της οποίας διατηρήθηκαν επί μακρόν στη μνήμη των περισσότερων πετρανών, β) η επίσκεψη του πρίγκιπα - διαδόχου Παύλου (Ιούλιος 1936), γ) ο φόνος της Ανδρομάχης Τερζοπούλου και της υπηρέτριάς της (Φεβρ. 1940) από ντόπιους άνδρες, οι οποίοι εισέβαλαν στο σπίτι της με σκοπό την κλοπή.

***

Στις 15 Αυγούστου του ίδιου έτους οι θαμώνες της Λέσχης άκουσαν απ' το ραδιόφωνο την είδηση του τορπιλισμού της  "Έλλης". Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου οι σειρήνες του ελληνοϊταλικού πολέμου ήχησαν και στην Πέτρα. Οι στρατεύσιμοι άνδρες ξεκίνησαν για το αλβανικό μέτωπο• κάποιοι απ' αυτούς δεν θα επέστρεφαν ποτέ.

Κατοχή - Εθνική Αντίσταση - Απελευθέρωση – Εμφύλιος

Την κατάρρευση του μετώπου, ύστερα απ' τη γερμανική επίθεση της 6ης Απριλίου 1941, ακολούθησε η σταδιακή κατάληψη της χώρας απ' τις δυνάμεις του Άξονα. Το σχέδιο διανομής του ελληνικού εδάφους ενέτασσε τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου στη γερμανική ζώνη. Έτσι, το πρωί της 4ης Μαΐου άρχισε η απόβαση γερμανικών δυνάμεων της 50ης Μεραρχίας σε δύο σημεία του νησιού. Το ένα απ' αυτά ήταν οι ακτές του όρμου της Πέτρας.
Γερμανοί στρατιώτες αποβιβάστηκαν στην παραλία χρησιμοποιώντας φουσκωτά σκάφη. Αφού κατέλαβαν το χωριό και ύψωσαν τη σημαία τους στον εξώστη της Λέσχης κατευθύνθηκαν, οι περισσότεροι απ’ αυτούς, μέσω της οδικής αρτηρίας Πέτρας – Καλλονής, προς τη Μυτιλήνη.
Όπως προκύπτει από γερμανικό πιστοποιητικό με ημερομηνία 23 Δεκεμβρίου 1941, η δύναμη κατοχής στην Πέτρα δεν υπερέβαινε τον ένα λόχο. Πάντως, λέγεται ότι κι αυτή η δύναμη μετακινήθηκε αργότερα (ίσως όχι όλη) στη γειτονική Μήθυμνα. Για τη διαμονή των Γερμανών βαθμοφόρων επιτάχθηκαν αστικά σπίτια.
Οι συνέπειες της Κατοχής στον κρίσιμο τομέα της διατροφής, άρχισαν να γίνονται αισθητές και στην Πέτρα ήδη από το Σεπτέμβριο του 1941. Η έλευση του χειμώνα όξυνε το επισιτιστικό πρόβλημα σε απελπιστικό βαθμό, οπότε σημειώθηκαν και θάνατοι από πείνα.
Όμως, από την Άνοιξη του 1942 η κατάσταση άρχισε να βελτιώνεται. Οι Πετρανοί - όπως κι όλοι οι Έλληνες - προνοώντας για τον επόμενο χειμώνα, φρόντισαν να σπείρουν ό,τι και όπου μπορούσαν, ώστε να συσσωρεύσουν σοδιές. Εξαιρετικά βοηθητική υπήρξε η λειτουργία των συσσιτίων.
Οι Αρχές Κατοχής, κύριες υπαίτιες του προβλήματος, συνετέλεσαν κι αυτές, με διαφορετικά βεβαίως κίνητρα, στη μερική επίλυσή του. Δεσμεύοντας - μέσω των ελαιοτριβείων - μέρος της παραγωγής λαδιού, έδιναν ως αντάλλαγμα άλλα είδη πρώτης ανάγκης (όσπρια, ζάχαρη, κτλ.). Με την αξίωσή τους όμως να ελέγχουν την παραγωγή και διακίνηση του λαδιού, δεν επρόκειτο να συμμορφωθούν απόλυτα οι ντόπιοι. Έτσι, οι εταιρείες εμπορίας του προϊόντος οργάνωναν λαθραίες εξαγωγές προς τη Μακεδονία, με σκοπό τον ανεφοδιασμό σε δημητριακά. Τα καΐκια φόρτωναν μέσα στη νύχτα με κάθε δυνατή προφύλαξη και στη συνέχεια απέπλεαν για τη Χαλκιδική κάνοντας ενδιάμεσους σταθμούς στην Τένεδο και Ίμβρο. Το ρίσκο των ταξιδιών αυτών ήταν υψηλό, αλλά και πιεστικές οι ανάγκες που τα υπαγόρευαν.

Εθνική Αντίσταση

Η σύσταση αντιστασιακού πυρήνα του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ έγινε νωρίς (αρχές 1942) στην Πέτρα από το σημαίνον στέλεχος της οργάνωσης στο νησί, γιατρό Ζήνωνα Ελευθεριάδη. Η ανταπόκριση του κόσμου υπήρξε θετική. Η νεολαία ιδίως κινητοποιήθηκε άμεσα, σπρωγμένη από τον ενθουσιασμό της ηλικίας και την παρόρμηση για ριψοκίνδυνα εγχειρήματα.

Η Απελευθέρωση

Οι Δυνάμεις Κατοχής εγκατέλειψαν τη Λέσβο στις 10 Σεπτεμβρίου 1944, ένα μήνα και οκτώ ημέρες πριν αποσυρθούν κι απ' την πρωτεύουσα της χώρας.
Στην Πέτρα, όπως κι αλλού, η τοπική αυτοδιοίκηση μεταβιβάστηκε από τη Διοικούσα Επιτροπή σε "Προσωρινό Κοινοτικό Συμβούλιο" συγκροτημένο από στελέχη του ΕΑΜ. Όσο διήρκεσε η ΕΑΜική διοίκηση, εφαρμόστηκε και στην Πέτρα ο θεσμός του "Λαϊκού Δικαστηρίου".
Το νεοπαγές Κ.Σ. είχε, εκτός των άλλων, να αντιμετωπίσει και τις συνέπειες του καταστροφικού σεισμού της 4ης Οκτωβρίου. Οι υλικές ζημιές ήταν εκτεταμένες. Μερικές αξιόλογες αστικές κατοικίες είχαν ισοπεδωθεί, ενώ πολλά άλλα σπίτια παρουσίασαν σοβαρά προβλήματα. Ευτυχώς τα θύματα περιορίστηκαν σε ένα νεκρό.
Μια απ' τις πρώτες ενέργειες του Κ.Σ. ήταν η σύσταση 5μελούς Επιτροπής Σεισμοπαθών. Ταυτόχρονα αποφασίστηκε η κατεδάφιση του «ετοιμόρροπου» κτηρίου της άλλοτε Λέσχης, σύμφωνα με σύσταση του Νομομηχανικού Λέσβου. Είναι πάντως αξιοπρόσεκτο ότι η απόφαση θεμελιώθηκε και σε ένα επιχείρημα κοινωνικής υφής, την εξασφάλιση εργασίας στους εργάτες του χωριού!  Ένα τέτοιο σκεπτικό ασφαλώς συνάδει με την ιδεολογία, φορέας της οποίας ήταν η νέα κοινοτική διοίκηση.
Όσον αφορά την εξεύρεση πόρων για την αντιμετώπιση τακτικών και εκτάκτων αναγκών, το Κ.Σ. προσέφυγε αναγκαστικά στη μόνη διαθέσιμη σταθερή αξία, το λάδι. Συνήπτε δάνεια σε οκάδες λαδιού και υπήρξε ιδιαίτερα αυστηρό στην εφαρμογή της απαγόρευσης εξαγωγής που είχε επιβάλει. Αλλά, όπως συνέβη και στη διάρκεια της Κατοχής, κάποιοι έμποροι επεδίωξαν να παρακάμψουν το μέτρο προς όφελός τους. Με μια τέτοια αποτυχημένη απόπειρα σχετίζεται και η εκτέλεση του αγρότη Φιλίππου Σαραντέλλη από μέλη της πολιτοφυλακής του ΕΑΜ.
Το τραγικό αυτό γεγονός δηλητηρίασε την ατμόσφαιρα στην τοπική κοινωνία προοιωνιζόμενο την εμφύλια διαμάχη, η οποία δεν θ' αργούσε να εκδηλωθεί. Επίσης προκάλεσε στην οικογένεια του θύματος εκδικητικό μένος εναντίον των εκτελεστών. Όταν το επίσημο Κράτος αποκαταστάθηκε, οι εμπλεκόμενοι στο φόνο παραπέμφθηκαν σε δίκη και φυλακίστηκαν.
Ύστερα από τα Δεκεμβριανά και τη Συμφωνία της Βάρκιζας, η παλαιά Διοικούσα Επιτροπή  αποκαταστάθηκε στην εξουσία (31 Μαΐου 1945). Άσκησε τα καθήκοντά της για ενάμισι περίπου μήνα και παραχώρησε ύστερα τη θέση της στο πρώτο, μετά το 1938, εκλεγμένο Κοινοτικό Συμβούλιο.
Εν τω μεταξύ είχαν αρχίσει διώξεις σε βάρος δημοκρατικών πολιτών και μάλιστα όσων είχαν παίξει κάποιο ρόλο, ως στελέχη του ΕΑΜ, απ’ το Σεπτέμβρη του 1944 κι ύστερα.  Στην Πέτρα, λόγω της σημαντικής υπεροχής των δημοκρατικών στοιχείων (άλλοτε βενιζελικών και κυρίως αριστερών) και της ευρείας διάδοσης των σοσιαλιστικών ιδεών - ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους - έγιναν ύποπτοι στις Αρχές όχι λίγοι πολίτες.
Οι συνέπειες του Εμφυλίου Πολέμου στην Πέτρα δεν ήταν άμεσες. Η θέση και η προσβασιμότητα του οικισμού δεν επέτρεπαν τη χρησιμοποίησή του ως ορμητηρίου από τους αντάρτες για ανεφοδιασμό ή αιφνιδιαστικές επιθέσεις σε κυβερνητικές στρατιωτικές δυνάμεις. Οι αντάρτικες ομάδες κινούνταν ασφαλέστερα στις γύρω ορεινές περιοχές του Λεπετύμνου και του Σκοτεινού, όπου σημειώθηκαν και συγκρούσεις με τον τακτικό στρατό και τη χωροφυλακή. Γενικά η δράση των ανταρτών στη Λέσβο υστερούσε σε ένταση, αποτελεσματικότητα και διάρκεια από εκείνη στην ηπειρωτική Ελλάδα, λόγω της παντελούς έλλειψης οργανωμένης επιμελητείας και των περιορισμών που έθετε η ίδια η νησιωτική φύση του τόπου. 

1950 - 1980 :  Η  παρακμή

Α. Γενικό περίγραμμα

Πληθυσμός

Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, ένα κύμα μετανάστευσης σάρωσε την ελληνική επαρχία, περιλαμβανομένης της Λέσβου και, φυσικά, της Πέτρας. Μια ματιά στα μεταπολεμικά απογραφικά στοιχεία, καταδεικνύει την  προϊούσα μορφή του φαινομένου. Από τους 1382, στα 1940, οι κάτοικοι της Πέτρας μειώθηκαν, το 1981, στους 953 (ποσοστό 31%).

Οικονομία

Η ελάττωση του πληθυσμού επηρέασε δυσμενώς την οικονομική ζωή. Η συρρίκνωση της τοπικής αγοράς περιέστειλε την κερδοφορία των καταστηματαρχών, παρά τη βελτίωση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών.
Τα εισοδήματα από τη γη εξακολουθούσαν να αποτελούν υπολογίσιμο πόρο, όμως με διαρκώς φθίνουσα τάση. Ένας απ' τους λόγους ήταν η αύξηση των ημερομισθίων των εργατών γης, που στην πράξη σήμαινε μείωση των εσόδων των κτηματιών. Εξάλλου κάποια προϊόντα (όπως τα βελανίδια) δεν ζητούνταν καθόλου πια, ενώ η εμπορευσιμότητα άλλων (λαδιού), έτεινε να περιορίζεται. Ενδεικτική είναι η σχέση τιμής λαδιού και κρέατος ανά οκά. Ενώ προπολεμικώς η αξία τους συνέπιπτε, μεταπολεμικώς η αξία του λαδιού άρχισε να υστερεί σημαντικά εκείνης του κρέατος.
Στο δευτερογενή τομέα τα πράγματα δεν είναι καλύτερα. Η εταιρεία "Νικολαΐδης & Ζούρος" χρεοκόπησε στις αρχές της δεκαετίας του '60, προκαλώντας βαριές απώλειες σ' όσους ιδιώτες συναλλάσσονταν μαζί της. Τα σαπωνοποιεία Φραγκάτου και Ελευθεριάδη εξέλιπαν μεταπολεμικώς (λόγω της διάδοσης των βιομηχανοποιημένων σαπουνιών), ενώ απ' τα δύο πλέον ελαιοτριβεία κάποια δυναμική διατήρησε μονάχα εκείνο του Ελαιουργικού Συνεταιρισμού, που αποδείχθηκε και ικανό να παρακολουθεί τις τεχνολογικές εξελίξεις. Από το 1982 είναι η μοναδική μεταποιητική μονάδα της Πέτρας.

Β. Οι απαρχές του τουρισμού

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, όταν η γειτονική Μήθυμνα  καθιερωνόταν ως θέρετρο – επίκεντρο διεθνών πολιτιστικών δραστηριοτήτων, ο τουρισμός άρχισε να κάνει τα πρώτα βήματά του και στην Πέτρα. Κανένας φυσικά δεν φανταζόταν τότε ότι λίγες δεκαετίες αργότερα θα εξελισσόταν σε στυλοβάτη της οικονομικής ζωής απαλλάσσοντας την τοπική κοινωνία από τη μάστιγα της ύφεσης και της δημογραφικής κάμψης.
Η βούληση της τοπικής αυτοδιοίκησης να μην απολέσει η Πέτρα την ευκαιρία για τουριστική ανάπτυξη, σε συνδυασμό με τις αντικειμενικές δυσκολίες (έλλειψη καταλυμάτων φιλοξενίας τουριστών), εξώθησε στην εφαρμογή λύσεων ανάγκης. Ο τότε Πρόεδρος Μιχαήλ Ζούρος (1959 - 1963) ανέλαβε να πείσει όσους δημότες διέθεταν παραθαλάσσιες κατοικίες ικανές να υποδεχτούν ξένους να διαθέσουν, γι' αυτόν το σκοπό, ένα τουλάχιστον δωμάτιο στον ΕΟΤ με σύμβαση τριετίας. Ο ίδιος ο ΕΟΤ ανελάμβανε να χορηγήσει τον απαραίτητο εξοπλισμό.

Η μεταπολεμική κοινωνία

Η αστική τάξη είδε, εν τω μεταξύ, τα εισοδήματά της από τη γη να ευτελίζονται προοδευτικά και την οικονομική της ευημερία να υπονομεύεται ολοένα και περισσότερο. Δεν ήταν πια δυνατό να αποζεί κανείς μόνο από τα λάδια που παρήγε. Η μετακίνηση προς τα αστικά κέντρα (Μυτιλήνη, Αθήνα) έγινε για αρκετούς αστούς αδήριτη ανάγκη. Εκεί μπορούσαν να αναπτύξουν με αρκετές πιθανότητες επιτυχίας την επιχειρηματικότητά τους ή να αναζητήσουν μια υπαλληλική θέση στο δημόσιο ή στον ιδιωτικό τομέα, σε μια εποχή μάλιστα που η μόρφωση είχε αρχίσει να θεωρείται απαραίτητο προσόν. Το πάγιο κεφάλαιο που διέθεταν τους βοήθησε, εκποιούμενο, να κάνουν ένα νέο ξεκίνημα χωρίς να χρεωθούν.
Στη δεκαετία του 1970 - 1980 η παραδοσιακή κοινωνική δομή της Πέτρας ήταν υπό κατάρρευση. Το παλαιό αστικό στρώμα είχε αποδεκατιστεί αριθμητικά και αποδυναμωθεί οικονομικά. Τα κτήματα δεν απέδιδαν κανένα υπολογίσιμο έσοδο. Υπήρξαν μάλιστα τυχεροί όσοι πρόλαβαν να τα πουλήσουν εγκαίρως, επενδύοντας σε αστικά ακίνητα (διαμερίσματα) των Αθηνών ή της Μυτιλήνης.
Ως αποτέλεσμα, το γαιοκτητικό καθεστώς μεταβλήθηκε άρδην. Οι ελαιώνες πέρασαν σταδιακά στην κυριότητα αγροτών - μικροκληρούχων, οι οποίοι ωφελούνταν από το γεγονός ότι τους εκμεταλλεύονταν άμεσα. 
Η απορφάνιση της Πέτρας από τα εκλεκτότερα στελέχη της παλιάς κοινωνίας της επέφερε δραματική αλλοίωση της ίδιας της ταυτότητάς της.  Από μια προοδευτική, φιλελεύθερη, ενίοτε "προκλητική", σφύζουσα από ζωή κωμόπολη, κατάντησε ένα μίζερο, εν πολλοίς καθυστερημένο και απονεκρωμένο χωριό με όλα τα γνωρίσματα του επαρχιωτισμού οξυμμένα στο έπακρον.

1980 κ.ε. : ανάκαμψη και "απογείωση" (εισβολή του τουρισμού - ριζική μεταβολή των οικονομικών και κοινωνικών δομών)

Η εξέλιξη της "τουριστικοποίησης"

Η επιχειρηματική κινητοποίηση ιδιωτών στον τομέα του τουρισμού, μόνη ικανή να μετατρέψει σε άλματα τα πρώτα δειλά βήματα της δεκαετίας του 1960, εκδηλώθηκε με κάποια καθυστέρηση. Το πρώτο ξενοδοχείο οικοδομήθηκε στην προκυμαία της Πέτρας μόλις στις αρχές της δεκαετίας του 1970.
Ωστόσο, η ριζική ανατροπή των κοινωνικοοικονομικών δεδομένων, επήλθε ύστερα απ' την εκτόνωση της κυπριακής κρίσης (1973-74) και μάλιστα αφότου ιδρύθηκε στην Πέτρα ο πρώτος στην Ελλάδα γυναικείος "Αγροτοτουριστικός Συνεταιρισμός", το 1984.
Εφεξής, η αλλαγή έγινε σαρωτική μεταμορφώνοντας τα πάντα. Στην εκπνοή του 20ου αιώνα, η Πέτρα υπέστη νέα μεταλλαγή : από φθίνων οικισμός εξελίχθηκε σε ακμαία κωμόπολη, ένα τουριστικό θέρετρο με πανελλήνια και πανευρωπαϊκή ακτινοβολία.

2. Οικονομία & κοινωνία

Οι συνέπειες ήταν καταλυτικές. Η οικονομία της περιοχής, στηριγμένη ως τότε σχεδόν αποκλειστικά στον πρωτογενή τομέα, άλλαξε προσανατολισμό στρεφόμενη στην παροχή υπηρεσιών σχετικών με την υποδοχή και φιλοξενία τουριστών. Ο αριθμός των κλινών σε νεόδμητα ξενοδοχεία, συγκροτήματα δωματίων ή κατοικίες εκτινάχθηκε στα ύψη.
Η μαζική εισροή χρήματος προκάλεσε σημαντική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και, σε πρώτη φάση, ανέσχεσε τη δημογραφική συρρίκνωση επιβραδύνοντας τους ρυθμούς εσωτερικής μετανάστευσης. Μάλιστα, από τη δεκαετία του 1990 διαπιστώνεται αξιόλογη τάση παλιννόστησης και πληθυσμιακής ανάκαμψης.
Φυσική απόρροια της οικονομικής ανακατάταξης ήταν και ο τέλειος αφανισμός του παραδοσιακού κοινωνικού status. Αυτός συντελέστηκε με :  α) την αποσάθρωση της παλιάς κοινωνικής δομής,  β) την ανανέωση του ανθρωπίνου δυναμικού.
Πιο εντυπωσιακή ήταν η ανανέωση του ανθρωπίνου δυναμικού, η οποία επίσης οφείλεται στην καθιέρωση της Πέτρας ως τουριστικού θερέτρου. Οι ευκαιρίες οικονομικής ανέλιξης, προσείλκυσαν αρκετούς κατοίκους των γύρω ορεινών οικισμών ή ακόμα και άλλους οι οποίοι έτυχε περιστασιακά να βρεθούν στην περιοχή. Συνέβη δηλ. στην Πέτρα, σε μικρότερη βεβαίως κλίμακα, ό,τι και στην πρωτεύουσα του νομού : επήλυδες έσπευσαν να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες πλουτισμού, τις οποίες παρείχε ένας τόπος με ευοίωνες προοπτικές ανάπτυξης, εγκαθιστάμενοι σ' αυτόν.
Με τις νέες εξελίξεις συντονίστηκε και η μεταβολή της διοικητικής διαίρεσης, όταν, χάρη στην εφαρμογή του "σχεδίου Καποδίστριας" συστάθηκε ο διευρυμένος δήμος Πέτρας (1994. Διαμερίσματα : Πέτρας, Λαφιώνα, Στύψης, Σκουτάρου, Υψηλομετώπου).

4. Επίλογος

Στις αρχές του 21ου αιώνα η Πέτρα είναι μια σφύζουσα από ζωή κωμόπολη, έδρα καποδιστριακού Δήμου, που ατενίζει το μέλλον με αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία. Οι κοινωνικές ανισότητες του παρελθόντος έχουν αμβλυνθεί σημαντικά και ο πλούτος κατανέμεται πιο ισορροπημένα. Ο πληθυσμός αυξάνεται κι απολαμβάνει με περισσή άνεση τα καταναλωτικά αγαθά της σύγχρονης εποχής.
Τα σύγχρονα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Πέτρα είναι όμοια μ’ εκείνα άλλων περιοχών τουριστικά ανεπτυγμένων [π.χ. απειλή υποβάθμισης του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος, αλόγιστη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων (ιδίως του νερού) κ.α.]. Το κυριότερο βέβαια είναι ότι η τοπική οικονομία, προσδεδεμένη ολοκληρωτικά στον τριτογενή τομέα, έχει απολέσει όλα σχεδόν εκείνα τα παραγωγικά χαρακτηριστικά που διέθετε άλλοτε, με αποτέλεσμα να βρίσκεται στο έλεος μιας αμείλικτης διεθνούς τουριστικής ‘αγοράς’, η αλλαγή προσανατολισμών της οποίας είναι ικανή να την οδηγήσει στην καταστροφή.

ΕΞΕΧΟΥΣΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ

Η Πέτρα ανέδειξε τις παρακάτω εξέχουσες προσωπικότητες της επιστήμης και της τέχνης :

1. ΚΑΖΑΖΗΣ  ΝΕΟΚΛΗΣ  (Πέτρα 1849 - Αθήνα 1936)

Γεννήθηκε στην Πέτρα αλλά πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Αδραμύττιο, όπου ο πατέρας του ήταν τραπεζίτης. Τακτικός καθηγητής της πολιτικής οικονομίας (1891 - 1894) και της εγκυκλοπαιδείας και φιλοσοφίας του Δικαίου (1894 - 1910). Κοσμήτωρ της Νομικής (1900), πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών (1902), ξανά κοσμήτωρ (1907), εξελίχθηκε σε ένθερμο υπέρμαχο των εθνικών δικαίων.  Το επιστημονικό και συγγραφικό έργο του υπήρξε σημαντικό και πληθωρικό : φιλοσοφικά, οικονομικά, πολιτικά, ιστορικά συγγράμματα, όπως και εκατοντάδες άρθρα, μελέτες κλπ.
Στα 1996, ο Σύλλογος Πετρανών Αθήνας "Ορέστης Κανέλλης" ανήγειρε χάλκινη προτομή του στον αύλειο χώρο του πρώην Λυκείου Πέτρας και νυν Αγροτικού Ιατρείου.

2. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ ΜΙΧΑΗΛ (Πέτρα 1855 - Μυτιλήνη 1950)

Ο "πατριάρχης" οικογένειας φιλολόγων της Πέτρας. Ελληνοδιδάσκαλος επί μισό περίπου αιώνα (1880 - 1926) σε σχολεία της Μυτιλήνης. Μολονότι δεν είχε πανεπιστημιακή μόρφωση, διακρινόταν για τη φιλολογική του κατάρτιση. Δημοσίευσε την τραγωδία  "Κόδρος" (1880) και δύο συλλογές άρθρων με τον τίτλο "Λεσβιακαί σελίδες" (1909, τομ. Α΄  &  1939, τομ. Β΄).

3. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ  ΚΙΜΩΝ  (Πέτρα 1906 - 1952)

Μοναχογιός του ελληνοδιδασκάλου Μιχαήλ Μιχαηλίδη.
Διαπρεπής φιλόλογος και εξέχων δημοτικιστής (σε αντίθεση με τον "γλωσσαμύντορα" πατέρα του) λόγιος. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνδέθηκε στενά με μεγάλες προσωπικότητες του δημοτικισμού από το προοδευτικό περιβάλλον της Φιλοσοφικής Σχολής Θεσσαλονίκης (Λίνος Πολίτης, Ιωάννης Κακριδής).
Την Άνοιξη του 1942 - και ενώ είχε διακοπεί η λειτουργία του Ημιγυμνασίου στην Πέτρα - ο Κίμων Μιχαηλίδης ήρθε σε συνεννόηση με τον Έκτορα Λασκαρίδη, συγχωριανό του μαθηματικό (που επίσης δεν απέκτησε τίτλο σπουδών), για τη σύσταση ιδιωτικού σχολείου. Σε μια εποχή που ο τόπος είχε στερηθεί ανάμεσα σε άλλα και το Ημιγυμνάσιο, η συμβολή του "Φροντιστηρίου" στα εκπαιδευτικά πράγματα υπήρξε ανεκτίμητης αξίας.
Κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του, ο Κίμων Μιχαηλίδης αναδείχθηκε όχι μόνο σε ταλαντούχο δάσκαλο, αλλά και σε έναν από τους εκλεκτότερους ιστορικούς της νεοελληνικής (και λεσβιακής) λογοτεχνίας. Εξέδωσε πολλές μελέτες.

4. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ  ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ (Πέτρα 1867 - Μυτιλήνη 1926)

Πρώτος εξάδελφος του "γλωσσαμύντορος" ελληνοδιδασκάλου Μιχαήλ Μιχαηλίδη.
Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δίδαξε επί σειρά ετών στη Σμύρνη, σε εφημερίδες της οποίας (Αμάλθεια, Κόσμος, Σμύρνη  κ.α.) δημοσιεύθηκαν ποιήματά του. Ήταν ένα πρώιμο ποιητικό ταλέντο (είχαν δημοσιευθεί στίχοι του το 1881, όταν δηλαδή ήταν 14 ετών, στο περιοδικό "Σαπφώ"). Τύπωσε δύο συλλογές :  «Ρόδα και κυπάρισσοι» (1884) και «Όνειρα» (1890). Στις μυτιληναϊκές εφημερίδες των αρχών του 20ου αιώνα δεν υπάρχει τίποτα δικό του•  βρέθηκαν ωστόσο ελάχιστα ποιήματά του στο «Μικρασιατικόν Ημερολόγιον» της Ε. Σ. Σβορώνου και στον «Κόσμο» της Σμύρνης, γεγονός που αποδεικνύει ότι συντηρούσε την ποιητική του διάθεση.

5. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ  ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ  (1863 - 1916 ;)

Σπούδασε ιατρική στο Παρίσι. Εγκαταστάθηκε κατόπιν στη Σμύρνη, στο Αγγλικό Νοσοκομείο της οποίας υπηρέτησε και αναδείχθηκε σε διαπρεπή χειρουργό. Βρέθηκε στο στόχαστρο νεοτουρκικών εθνικιστικών κύκλων οι οποίοι, κατά τη διάρκεια του "πρώτου διωγμού" (1914 - 1918), μεθόδευσαν την απαγωγή (1916) και τον εκτοπισμό του στο εσωτερικό της Μ. Ασίας. Έκτοτε χάθηκαν τα ίχνη του.

6. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ  ΝΙΚΟΛΑΟΣ  (Πέτρα 1867 - 1943).

Εξάδελφος του προηγουμένου. Νομικός και ιστορικός. Άνθρωπος φιλομαθής, με ευρύτητα πνευματικών ενδιαφερόντων (ιστορικών, γλωσσολογικών, νομικών), εξελίχθηκε γρήγορα σε εμβριθή επιστήμονα με εκπληκτική αφομοιωτική, συνθετική και αναλυτική ικανότητα, ευλύγιστο κριτικό πνεύμα, ακαδημαϊκή σοφία και ακαταπόνητο ερευνητικό ζήλο.
Το συγγραφικό έργο του είναι τεράστιο και αναφέρεται κυριότατα σε λεπτά νομικά ζητήματα περί τα προνόμια του Οικουμενικού Πατριαρχείου και το οθωμανικό Δίκαιο. [π.χ. ‘Η ακίνητος ιδιοκτησία εν Τουρκία’ (Αθήναι 1903), ‘Ανατολικαί Μελέται, τομ. Ι  (Εν Σμύρνη, τύποις Ν. Μ. Βιδόρη, 1909). "Μελέται μουσουλμανικού δικαίου οθωμανικής νομοθεσίας και δικαίων των εν Τουρκία Χριστιανών. Τεύχος πρώτον" (Εν Μυτιλήνη, τύποις Σάλπιγγος, 1912), κ.α.]
Ο Νικόλαος Ελευθεριάδης διετέλεσε επί σειρά ετών Νομικός Σύμβουλος του Κράτους επί ζητημάτων αφορώντων το καθεστώς ιδιωτικών ή βακουφικών ακινήτων που βρέθηκαν εντός ελληνικής επικρατείας (1912 - 1923), όπως επίσης και επί του δαιδαλώδους προβλήματος των ανταλλαξίμων (1923 κ.ε.).
Από το γάμο του με την Ελένη Μωραΐτου δεν απέκτησε παιδιά. Πέθανε σε ηλικία 76 ετών κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.

7. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ ΤΑΚΗΣ (Πέτρα 1911 - 1987)

Ζωγράφος. Λάτρης των βιβλίων, της κλασικής μουσικής και μανιώδης συλλέκτης κεραμικών. Ανεψιός του νομομαθούς Νικολάου Ελευθεριάδη.
Υπήρξε αυτοδίδακτος. Αρχισε να ζωγραφίζει από το 1925, αλλά επιδόθηκε συστηματικά στη ζωγραφική μετά τη γνωριμία του με το Γιώργο Γουναρόπουλο (στα 1930) που, κατά κάποιο τρόπο, στάθηκε ο μοναδικός του δάσκαλος. Στα έργα του καλλιέργησε την τοπιογραφία αξιοποιώντας τύπους της εξπρεσιονιστικής γραφής.
Εξέθεσε για πρώτη φορά το 1933 με την ομάδα "Τέχνη", της οποίας έγινε αργότερα μέλος. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η ζωγραφική του (κυρίως νεκρές φύσεις) εμπλουτίστηκε με την οπτική του κυβισμού (γεωμετρικοποίηση του θέματος και αυστηρή χρωματολογία).
Το έργο του διακρίνεται για τον πηγαίο χαρακτήρα του και αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση της νεοελληνικής τέχνης. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος των ομάδων "Στάθμη" (1949) και "Αρμός", ενώ η δημιουργία του έχει κοινά στοιχεία με τα έργα του Βιτσώρη, του Μηταράκη και του Ορέστη Κανέλλη. Παρουσίασε 5 ατομικές εκθέσεις στην Αθήνα (πρώτη το 1934) και συμμετέσχε σε 4 πανελλήνιες (1938 - 1948), στην εκδήλωση της ομάδας "Τέχνη" (1940), στην Μπιενάλε του Σάουν Πάουλου (1959) και αλλού. Μετά την τελευταία του έκθεση στον "Ζυγό" (1959), σταμάτησε να ζωγραφίζει. Από τότε πλούτιζε με πάθος και επιμονή τις συλλογές του : βιβλία, δίσκους μουσικής και πήλινα.
Πίνακές του βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη, στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, στη Δημοτική Πινακοθήκη Ρόδου και σε πολλές ιδιωτικές συλλογές.

8. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ  ΙΩΑΝΝΗΣ  (Πέτρα 1866 -  ; )

Από τον Οικονόμο Σ. Τάξη  χαρακτηρίζεται "διαπρέπων εν Σμύρνη διδάκτωρ της Φιλολογίας". Ύστερα απ" τη Μικρασιατική Καταστροφή, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όπου δίδαξε στο Αμερικανικό Κολλέγιο. Μετέφρασε από τα γαλλικά και δημοσίευσε στη Σμύρνη το έργο του "ονομαστού συγγραφέα και παιδαγωγού" (η διατύπωση είναι δική του)  J. Compayre : «Ο Πεσταλότσης. Ο βίος και το έργον του»

9. ΦΡΙΛΙΓΓΟΣ  ΚΩΣΤΑΣ  (Σμύρνη 1882 - Αθήνα 1950)

Λογοτέχνης, διανοούμενος και γιατρός (δερματολόγος). Καταγόταν από τα Κύθηρα, αλλά γεννήθηκε στη Σμύρνη. Με την Πέτρα συνδέθηκε μέσω του γάμου του με την Φωτώ Σταύρου, αδελφή των Θρασυβούλου και Δημητρίου Σταύρου.
Δυναμικό στέλεχος της Εθνικής Αντίστασης κατά των Γερμανών, άνθρωπος με οργανωτικά προσόντα και δημοκρατικό φρόνημα ορίστηκε από το Ε.Α.Μ. νομάρχης Λέσβου [Σεπτέμβριος - Νοέμβριος 1944].
Δημοσίευσε ιατρικές και φιλολογικές μελέτες σε περιοδικά της Σμύρνης, της Μυτιλήνης και της Αθήνας. Εξέδωσε την ποιητική συλλογή "Τα τραγούδια της σκιάς" και δημοσίευσε ποιήματα και διηγήματα στα λογοτεχνικά περιοδικά "Νουμάς", "Χαραυγή" και "Νεοελληνικά Γράμματα".
Πραγματοποίησε αξιόλογες έμμετρες μεταφράσεις βιβλικών κειμένων (με εισαγωγή και ερμηνευτικά σχόλια) :  Ασμα Ασμάτων (1912, 2η εκδ. 1937), Ιώβ (1931), Ψαλμοί (1947) και Κόελεθ (1950). Αφησε ανέκδοτες μεταφράσεις των "Αργοναυτικών" του Απολλωνίου, των "Φοινισσών" του Ευριπίδη, του "Αίαντος" το Σοφοκλή κ.α.

10. ΣΤΑΥΡΟΥ  ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΣ  (Πέτρα 1886 - Αθήνα 1979).

Φιλόλογος, ποιητής και μεταφραστής. Μετά το πέρας των εγκυκλίων σπουδών του στην Πέτρα και στη Σμύρνη (Ευαγγελική Σχολή), φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πτυχιούχος φιλολογίας (1911), μετέβη στο Μόναχο, όπου πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές (ως το 1913).
Διετέλεσε καθηγητής, γυμνασιάρχης (Σμύρνη, Μυτιλήνη, Ιθάκη, Λευκάδα, Κέρκυρα, Αίγινα, Πειραιάς) αιρετός εκπαιδευτικός σύμβουλος (1931 - 1933) και διευθυντής Μέσης Εκπαίδευσης στο Υπουργείο Παιδείας (1944 - 1945).
Το 1921 δημοσίευσε την ποιητική συλλογή "Δρόμοι και μονοπάτια" (2η συμπληρωμένη έκδοση το 1971). Με το ψευδώνυμο Μελικέρτης συνεργάστηκε σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες σε Σμύρνη, Λέσβο και Αθήνα. Πολύ γρήγορα όμως εγκατέλειψε την ποίηση και ασχολήθηκε με την μετάφραση ξένης και αρχαίας λογοτεχνίας. Μετέφρασε έργα των Γκαίτε (Ελένη του δεύτερου Φάουστ, 1925, 1979), Σίλερ (Μαρία Στιούαρτ, 1932, 1952), Μολιέρου (Με το ζόρι παντρειά, Ταρτούφος, Οι κατεργαριές του Σκαπίνου, 1950), Ουγκώ (Ρουί Μπλας, 1951) και Μυσέ (Μία πόρτα πρέπει να είναι ανοικτή ή κλειστή, 1948  και Δεν πρέπει να ορκίζεσαι για τίποτα, 1950). Από την αρχαία ελληνική γραμματεία μετέφρασε τους Μύθους του Αισώπου (1950), τον Μένανδρο (1954), όλες τις κωμωδίες του Αριστοφάνη (1967), τραγωδίες του Ευριπίδη (1972) και τους Πυθιονίκους του Πινδάρου, που εκδόθηκαν λίγο μετά το θάνατό του (1979). Για την ποιότητα του μεταφραστικού του έργου βραβεύθηκε (το 1972) από την Ακαδημία Αθηνών.
Δημιουργός της Νεοελληνικές μετρικής (1930, 1974) και γνώστης, λόγω της ιδιότητάς του, των ιδιαιτεροτήτων της ελληνικής γλώσσας - με τις οποίες καταπιάστηκε και αργότερα, σε συνεργασία με τους Μ. Τριανταφυλλίδη και Μ. Οικονόμου, στο σύγγραμμα "Η γλώσσα μου" (1955), καθώς και σε πολλά άλλα δημοσιεύματά του ("Ο μεταφραστής και αγωνιστής του δημοτικισμού", τεύχος 73 της Νέας Εστίας, 1963) - υπήρξε ένα από τα μέλη της επιτροπής σύνταξης της Νεοελληνικής Γραμματικής, που εκδόθηκε από τον ΟΕΣΒ το 1941. Συνέταξε επίσης δοκίμια για σχολική χρήση (Εισαγωγή στη Δραματική Ποίηση), που συμπεριλήφθηκαν επί σειρά ετών σε εκδόσεις του ΟΕΔΒ.
Πέθανε πλήρης ημερών, την 27η Δεκεμβρίου 1979 στην Αθήνα.

11. ΣΤΑΥΡΟΥ  ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ  (Πέτρα 1899 - Αθήνα 1973)

Νεότερος αδελφός του Θρασυβούλου. Μεταφραστής, ο οποίος απέδωσε στην ελληνική κυρίως έργα της αγγλόφωνης λογοτεχνίας. Σύζυγος της διηγηματογράφου, μυθιστοριογράφου και κριτικού, Τατιάνας.
Σπούδασε στη Σχολή Μπάξτερ της Σμύρνης και κατόπιν εργάστηκε σε εμπορικές επιχειρήσεις. Δημοσίευσε τις πρώτες μεταφράσεις του στα περιοδικά "Χαραυγή" της Λέσβου και "Ζωή" της Κωνσταντινουπόλεως (1919 - 1920). Ύστερα από τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Τα μεταφραστικά του δοκίμια εκδόθηκαν με τίτλους : "Αγγλοι λυρικοί" (1944), "Σύγχρονοι Αμερικανοί και Αγγλοι λυρικοί" (1946), "Νέγροι ποιητές" (1966), "Δύο έγχρωμοι ποιητές" (1970). Μετέφρασε επίσης το μυθιστόρημα "Η πτώση ενός Τιτάνος" του Ιγκόρ Γκουζένκο (1954) και τα θεατρικά έργα του Τζων Μίλινγκτον Συνγκ, "Καβαλάρηδες στην Θάλασσα" (1934), "Η Ντρίαντρη των θλίψεων" (1949), "Η σκιά της κοιλάδας" (1951), "Η πηγή των Αγίων" (1968) και "Το λεβεντόπαιδο της Ιρλανδίας" (1970). Μεταφράσεις του έχουν δημοσιευθεί στα περιοδικά "Κύκλος" και "Νέα Εστία".

12. ΜΑΛΛΙΑΚΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ (1903 – 1984).

Γιός του Γεωργίου Μαλλιάκα και της Ολυμπίας Γεωργιάδου. Νομικός, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών. Άρχισε τη δικηγορία στη Λάρισα και τη συνέχισε στην Αθήνα (1928 κ.ε.), ειδικευόμενος σε αστικά και διοικητικά ζητήματα. Διετέλεσε πρόεδρος της "Ενώσεως Λεσβίων" Αθηνών, βουλευτής Λέσβου της Ενώσεως Κέντρου και Υφυπουργός Γεωργίας (1964 - 1965). Έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση (ΕΔΕΣ). Κατά το κίνημα του Δεκεμβρίου 1944 συνελήφθη από τον ΕΛΑΣ και καταδικάστηκε σε θάνατο ως στενός συνεργάτης του Γεωργίου Παπανδρέου. Υπήρξε ο δημιουργός του βουλευτικού οικισμού ‘Πολιτεία’ (Κοκκιναράς – Κηφισιά).

13. ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ  ΑΣΗΜΑΚΗΣ (Μυτιλήνη 1903 - Αθήνα 1984)

Γεννήθηκε στη Μυτιλήνη από πετρανούς γονείς.
Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη Μυτιλήνη και φοίτησε στο εκεί Γυμνάσιο. Κατόπιν σπούδασε νομικά στην Αθήνα, όπου εγκαταστάθηκε και άσκησε για πολλά χρόνια τη δικηγορία. Μελέτησε μαρξισμό, κοινωνιολογία, φιλοσοφία και λογοτεχνία, ελληνική και ξένη.
Αρχισε να δημοσιεύει στίχους, άρθρα και σχόλια απ' τα νεανικά του χρόνια (1921) σε περιοδικά της αριστερής διανόησης (Νέα Επιθεώρηση κ.α.) και, κατά την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά, συνεργάστηκε στενά με το πρωτοποριακό τότε περιοδικό 'Νεοελληνικά Γράμματα' . Για τα δημοσιεύματά του φυλακίστηκε από το καθεστώς. Το ποίημά του 'Τριμελές Πλημμελειοδικείο' ('Ταξίδια με πολλούς ανέμους') μαρτυρεί το μαχόμενο στρατευμένο διανοούμενο εκείνης της περιόδου. Ορισμένα ποιήματά του κυκλοφορούσαν προφορικά μεταξύ κρατουμένων ή απαγγέλλονταν σε συγκεντρώσεις, όπως γινόταν και με ποιήματα του Βάρναλη, του Αγι Θέρου κ.α. Συχνά όμως στους στίχους και στα σχόλιά του ωθούσε τη δηκτική πολιτική του σάτιρα σε ακρότητες.
Κομμουνιστής ως έφηβος, πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση με το Ε.Α.Μ. Μετέχοντας στον κύκλο των αντιστασιακών λογοτεχνών, ο Πανσέληνος συνεργαζόταν σε παράνομα έντυπα. Συνελήφθη από τις ιταλικές αρχές και κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ.
Μετά τα Δεκεμβριανά (1944), κρατούμενος των Άγγλων, δραπέτευσε από το στρατόπεδο Ελληνικού (Χασάνι). Κατά την μεταπελευθερωτική περίοδο συνεργάστηκε με τα 'Ελεύθερα Γράμματα' που διηύθυνε ο Δημήτρης Φωτιάδης. Μετριοπαθέστερος αργότερα, προσχώρησε στο κόμμα ΣΚ-ΕΛΔ (που σχηματίστηκε από το Σοσιαλιστικό κόμμα του Αλ. Σβώλου και από την ΕΛΔ του Ηλία Τσιριμώκου), έγραψε στο δημοσιογραφικό όργανό του 'Μάχη' και εξελέγη βουλευτής του κόμματος αυτού ως υποψήφιος Λέσβου, το 1950. Στις εκλογές του 1981 περιλήφθηκε - τιμής ένεκεν - στο ψηφοδέλτιο επικρατείας της ΕΑΡ.
Διετέλεσε μέλος του διοικητικού συμβουλίου και αντιπρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών (1975 - 1977). Ταξίδεψε στις ανατολικές και δυτικές χώρες, μετέχοντας κάποτε σε παγκόσμια συνέδρια.
Μεγάλο μέρος του έργου του, ποιητικού και κριτικού, παραμένει διάσπαρτο στα προαναφερθέντα έντυπα. Έχουν εκδοθεί οι ποιητικές του συλλογές : 'Μέρες οργής' (1946), 'Ταξίδια με πολλούς ανέμους' (1964), 'Το καφενείο του άλλου δρόμου' (1971, 1972), το χρονικό από τις ιταλικές φυλακές 'Μέρες από τη ζωή μας' (1957), τα δοκίμιά του για το Γιώργο Θεοτοκά (1973) και το Σικελιανό (1981), τα αυτοβιογραφικά του "Τότε που ζούσαμε" (1974) και 'Νερά και χώματα και άλλα πολλά" (1977) και η σάτιρα "Συνέντευξη με τον εαυτό μου" (1984).
O Ασημάκης Πανσέληνος επισκεπτόταν την Πέτρα σχεδόν κάθε καλοκαίρι, ως το τέλος της ζωής του.

14. ΣΕΡΕΣΛΗΣ  ΝΙΚΟΛΑΟΣ  (Πέτρα 1904 - 1971)

Ιατρός, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Δημοσίευσε επιστημονικές εργασίες σχετικά με τη χολερυθρίνη του αίματος, την καρκινωμάτωση του ορθού και άλλα εργαστηριακά και κλινικά θέματα, όπως και μεταφράσεις ποιημάτων των Γκαίτε και Σίλλερ ("Προμηθέας", "Σεμέλη" κ.α.).

15. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ ΟΡΦΕΑΣ (1907 - 1979)

Διαπρεπής Δημοσιογράφος. Στέλεχος του Κ.Κ.Ε.
Γεννήθηκε στο Αϊδίνιο της Μικράς Ασίας και μεγάλωσε στη Μυτιλήνη. Έφηβος ήρθε στην Αθήνα. Το 1926 εισήχθη στη Νομική Σχολή του Εθνικού Παν/μίου. Ταυτόχρονα άρχισε να δημοσιογραφεί στην εφημερίδα "Ριζοσπάστης". Όταν αποφοίτησε, μετέβη στο εξωτερικό όπου σπούδασε πολιτικές και οικονομικές επιστήμες.
Επί 25 χρόνια εργάστηκε στην εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ", ασχολούμενος με το διεθνές ρεπορτάζ. Σημείωσε μεγάλες δημοσιογραφικές επιτυχίες αναλαμβάνοντας σπουδαίες έρευνες και κρίσιμες αποστολές στη Δυτική και Ανατολική Ευρώπη. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του έγραφε στις εφημερίδες "Ελευθεροτυπία" και "Ριζοσπάστης", επίσης με μεγάλες επιτυχίες. Το όνομά του έγινε θρύλος, όταν στο ξεκίνημα της καριέρας του και σε ηλικία μόλις 22 ετών, αφού μπήκε στις γαλαρίες του Λαυρίου και ανεκάλυψε τα λείψανα των σκοτωμένων ανθρακωρύχων, απέδωσε με ζωντάνια και ακρίβεια, σε μια συγκλονιστική έρευνα, το χρονικό της απεργίας του 1889.
Έδωσε το παρόν στους αγώνες του έθνους για την απαλλαγή από τη ναζιστική κατοχή και την υπεράσπιση των αρχών της Δημοκρατίας και της κοινωνικής Δικαιοσύνης. Το συγγραφικό του έργο (βιβλία πολιτικού περιεχομένου) διακόπηκε μονάχα με το θάνατό του, στα 1979.
Μεταξύ άλλων δημοσίευσε :
«Ο Μεγάλος Οκτώβρης και η Ελλάδα». Κάκτος 1979
«Ο Κάρλ Μάρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς για την Επανάσταση του "21»  20ος Αιώνας. 1976 (Στον Πρόλογο αναφέρεται σε προγενέστερη έκδοση με τίτλο "Ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν για την Ελλάδα", του 1933).
Επίσης, πραγματοποίησε διαλέξεις στο Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών.

16. ΚΑΝΕΛΛΗΣ  ΟΡΕΣΤΗΣ  (Σμύρνη 1910 - Αθήνα 1979)

Ζωγράφος. Ανεψιός του Θρασυβούλου Σταύρου.
Φοίτησε κατ αρχάς στην ιατρική σχολή (1927 - 1929). Το 1930 - 1932 πήγε στο Παρίσι, όπου σπούδασε στις ελεύθερες ακαδημίες Μπριανσόν και Γκραντ Σωμιέρ. Το 1950 υπήρξε συνιδρυτής  των ομάδων "Τέχνη Β" και "Στάθμη". Ασκησε επίσης τεχνοκριτική σε εφημερίδες και περιοδικά ("Ριζοσπάστης", "Ζυγός" κ.α.).
Συμμετείχε σε πολλές ομαδικές εκθέσεις, στις Πανελλήνιες των ετών 1936, 1937, 1938, 1952, 1963 και 1974, σε όλες τις εκθέσεις της "Τέχνης" και της "Στάθμης" κ.α. Επίσης έλαβε μέρος στις Μπιενάλε Βενετίας (1934), Αλεξανδρείας (1954) και στιςδιεθνείς εκθέσεις της Ν. Υόρκης (1958), του Λουγκάνο (1962), των Βρυξελλών (1964) κ.α. Στην Αθήνα οργάνωσε 19 ατομικές εκθέσεις από το 1933 ως το 1978.
Το 1978 η Εθνική Πινακοθήκη οργάνωσε αναδρομική έκθεση των έργων του.
Ο Κανέλλης κινήθηκε στο εξπρεσσιονιστικό κλίμα της σχολής του Παρισιού (Ντεραίν, Σουτίν). Αγαπημένη του θεματολογία η δυστυχία της Κατοχής με τα πεινασμένα παιδιά και τα τυμπανιαία σώματα. Η έμφαση στα πορτοκαλιά και στα κίτρινα δίνει στα έργα του έναν εφιαλτικό χαρακτήρα.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής δραστηριοποιήθηκε στο Ε.Α.Μ. Λέσβου και έγινε μέλος της Τομεακής του Βορείου Τμήματος. Πέθανε στην Αθήνα, το 1979, σε ηλικία 69 ετών.

ΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΤΡΑ

ΝΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗ

Η Νίκη Ελευθεριάδη, κόρη του Τάκη Ελευθεριάδη, γεννήθηκε στην Πέτρα το 1954. Σπούδασε γραφικές τέχνες, διακόσμηση εσωτερικού χώρου στην Αθήνα - στο ΚΤΕ - (1972 - 74) και πλαστικές τέχνες στο Πανεπιστήμιο Paris VIII (1975 - 77). Ζει και εργάζεται στην Αθήνα και στην Πέτρα.
Για το ζωγραφικό της έργο έχουν γραφτεί πολλά δοκίμια και κριτικές, μερικές από τις οποίες υπογράφουν οι :  Β. Σπηλιάδη,  Ν. Ηλιοπούλου - Ρογκάν,  Σ. Λυδάκης,  Α. Ταμβάκη,  Ν. Αλεξίου,  Α. Κοροξενίδου,  Α. Γριμάνη,  Τ. Μαυρωτάς,  Χρ. Μπότσογλου,  Χ. Ντουνιά.  
Έργα της βρίσκονται στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Ι. Βορρέ, στην Εθνική Πινακοθήκη, στο Μουσείο Max Fourny στο Παρίσι, στην Αγροτική Τράπεζα, στην Alpha Bank, στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Θεσσαλονίκης, στην Πινακοθήκη του Δήμου Μυτιλήνης, στο Αρχαιολογικό Μουσείο και σε ιδιωτικές συλλογές στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Μυτιλήνη, Ρέθυμνο, Βόλο, Κρήτη, Κέρκυρα, Παρίσι, Βρυξέλλες, Άμστερνταμ και Μελβούρνη.